आइतवार, कार्तिक २२ गते २०८३
तिहारमा लक्ष्मी पूजा किन गरिन्छ? समुद्र मन्थनको पौराणिक कथा, धनकी देवीको महिमा र दीप प्रज्वलनको अर्थ
आइतवार , कार्तिक २२, २०८३
नेपालसेज | काठमाडौं । तिहारको तेस्रो दिन साँझ नेपाली घरहरू दीप, बत्ती र फूलले झकिझकाउ हुन्छन्। घरको मूलढोकादेखि पूजा कोठासम्म सरसफाइ गरिन्छ, आँगनमा रंगोली बनाइन्छ र देवी लक्ष्मीको पदचाप बनाएर घरभित्र प्रवेश गराइन्छ। साँझ परेपछि दियो बालेर धन, ऐश्वर्य, सुख, शान्ति र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। यही दिनलाई लक्ष्मी पूजा भनिन्छ।
देवी लक्ष्मीलाई धन, ऐश्वर्य, सौभाग्य, सम्पन्नता र समृद्धिकी देवी मानिन्छ।
श्रीमद्भागवत महापुराणको आठौँ स्कन्धमा समुद्र मन्थनबाट लक्ष्मी प्रकट भएको कथा वर्णन गरिएको छ।
तिहारमा घर सफा गरेर दीप प्रज्वलन र लक्ष्मीको पदचाप बनाएर देवीको स्वागत गर्ने चलन छ।
लक्ष्मी पूजामा धनसँगै अन्न, व्यापार, ज्ञान, श्रम र पारिवारिक कल्याणको कामना गरिन्छ।
दीपावलीको मूल सांस्कृतिक सन्देश अन्धकारमाथि प्रकाश, अभावमाथि समृद्धि र नकारात्मकतामाथि सकारात्मकताको विजय हो।
.jpeg)
लक्ष्मी पूजा हिन्दू धर्मको महत्त्वपूर्ण धार्मिक पर्व हो। नेपालमा तिहारको तेस्रो दिन बिहान गाईको पूजा गरिन्छ भने साँझ लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ। गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीक मान्ने परम्परा र साँझ देवी लक्ष्मीको पूजा गर्ने चलनले एउटै दिनमा दुई फरक धार्मिक परम्परालाई जोडेको छ। लक्ष्मी पूजा केवल धन प्राप्तिको कामना गर्ने दिन मात्र होइन। यसले घरपरिवारको सुख, अन्नको पर्याप्तता, व्यापारको उन्नति, श्रमको सम्मान र जीवनमा सकारात्मकताको कामना गर्ने सांस्कृतिक अर्थसमेत बोकेको छ।
हिन्दू धर्ममा देवी लक्ष्मीलाई धन, ऐश्वर्य, सौभाग्य, वैभव र समृद्धिकी देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ। उनलाई भगवान् विष्णुकी पत्नी तथा सृष्टिको पालन र कल्याणसँग सम्बन्धित शक्तिका रूपमा चित्रण गरिएको छ। लक्ष्मीलाई 'श्री' नामले पनि सम्बोधन गरिन्छ। हिन्दू धार्मिक परम्परामा श्री शब्दले केवल पैसा वा भौतिक सम्पत्ति मात्र नभई शुभता, सम्पन्नता, सौन्दर्य, सौभाग्य र कल्याणको अर्थसमेत दिन्छ।
त्यसैले लक्ष्मीको आराधना गर्दा मानिसले आर्थिक उन्नति मात्र होइन, परिवारमा सुख, स्वास्थ्य, अन्न, शान्ति र जीवनका आवश्यक साधनको उपलब्धतासमेत कामना गर्छन्। लक्ष्मीलाई कमलको फूलमा विराजमान भएको स्वरूपमा चित्रण गरिन्छ। उनका हातमा कमलको फूल, वरद मुद्रा तथा सुनका सिक्का झरिरहेको दृश्य देखाइन्छ। कतिपय चित्रमा दुई हात्तीले जल अभिषेक गरिरहेको स्वरूप पनि पाइन्छ, जसलाई गजलक्ष्मी भनिन्छ।
देवी लक्ष्मीको उत्पत्तिसँग जोडिएको सबैभन्दा प्रसिद्ध पौराणिक कथा समुद्र मन्थन हो। यसको विस्तृत वर्णन श्रीमद्भागवत महापुराणको आठौँ स्कन्ध, आठौँ अध्यायमा पाइन्छ। विष्णु पुराणमा पनि समुद्र मन्थन र लक्ष्मीको पुनःप्रकट हुने प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ। पौराणिक कथाअनुसार देवता र असुरबीच अमृत प्राप्त गर्ने उद्देश्यले क्षीरसागर अर्थात् दूधको समुद्र मन्थन गर्ने सहमति भयो। मन्दराचल पर्वतलाई मदानी र वासुकी नागलाई नेती बनाएर समुद्र मन्थन गरिएको थियो। भगवान् विष्णुले कूर्म अर्थात् कछुवाको अवतार लिएर मन्दराचल पर्वतलाई आधार दिएका थिए।
समुद्र मन्थनका क्रममा सबैभन्दा पहिले हलाहल विष निस्कियो। त्यस विषले सृष्टिलाई नै संकटमा पार्ने अवस्था आएपछि भगवान् शिवले विष पान गरेको पौराणिक कथा छ। त्यसपछि क्रमशः विभिन्न दिव्य वस्तु, रत्न, ऐरावत हात्ती, उच्चैःश्रवा घोडा र अन्य अलौकिक सम्पत्ति प्रकट भए। यही मन्थनबाट देवी लक्ष्मी पनि प्रकट भएको वर्णन श्रीमद्भागवत महापुराणमा पाइन्छ। दिव्य स्वरूपमा प्रकट भएकी लक्ष्मीलाई देवता, असुर र मानव सबैले चाहना गरेको उल्लेख छ। अन्ततः उनले भगवान् विष्णुलाई आफ्नो आश्रयका रूपमा रोजेको पौराणिक वर्णन छ। यस कथाले लक्ष्मीलाई केवल धनकी देवीका रूपमा नभई समृद्धि, शुभता र दिव्य शक्तिको प्रतीकका रूपमा स्थापित गरेको छ।
देवी लक्ष्मीको चित्रणमा कमलको फूलको विशेष स्थान छ। उनी कमलमा विराजमान भएको र हातमा कमल धारण गरेको स्वरूपमा देखिन्छिन्। कमल हिलो र पानीमा उम्रिए पनि त्यसको सुन्दरता र स्वच्छता कायम रहने फूल हो। त्यसैले धार्मिक तथा सांस्कृतिक व्याख्यामा कमललाई पवित्रता, आत्मिक उन्नति र संसारका कठिन परिस्थितिबीच पनि शुद्ध रहन सक्ने क्षमताको प्रतीक मानिन्छ।
लक्ष्मीको हातमा रहेको कमललाई समृद्धि प्राप्त गर्दा पनि सदाचार र शुद्ध आचरण कायम राख्नुपर्ने सन्देशका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। लक्ष्मीको अर्को प्रसिद्ध स्वरूप गजलक्ष्मी हो। यसमा देवीका दुवैतर्फ हात्तीले जल अभिषेक गरिरहेको देखिन्छ। हिन्दू कला र मूर्तिकलामा यो स्वरूप समृद्धि, उर्वरता, राजकीय वैभव र शुभताको प्रतीकका रूपमा विकसित भएको छ।
हिन्दू धार्मिक परम्परामा लक्ष्मीका आठ स्वरूपलाई अष्टलक्ष्मी भनिन्छ। यी स्वरूपले जीवनमा आवश्यक पर्ने समृद्धिका फरक–फरक पक्षलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्।
१. आदिलक्ष्मी: आध्यात्मिक समृद्धि र मूल शक्तिको प्रतीक।
२. धनलक्ष्मी: आर्थिक सम्पत्ति, धन र वैभवको प्रतीक।
३. धान्यलक्ष्मी: अन्न, खाद्य सुरक्षा र कृषि उत्पादनको प्रतीक।
४. गजलक्ष्मी: ऐश्वर्य, प्रतिष्ठा र राजकीय वैभवको प्रतीक।
५. सन्तानलक्ष्मी: सन्तान, परिवार र वंशवृद्धिको प्रतीक।
६. वीरलक्ष्मी: साहस, शक्ति र कठिनाइ सामना गर्ने क्षमताको प्रतीक।
७. विजयलक्ष्मी: सफलता, विजय र उपलब्धिको प्रतीक।
८. विद्यालक्ष्मी: ज्ञान, शिक्षा र बुद्धिको प्रतीक।
अष्टलक्ष्मीको अवधारणाले समृद्धि केवल पैसा वा सुनचाँदीमा सीमित हुँदैन भन्ने धार्मिक सन्देश दिन्छ। ज्ञान, स्वास्थ्य, अन्न, साहस, परिवार र सफलतालाई पनि जीवनको सम्पत्तिका रूपमा बुझ्न प्रेरित गर्छ।
नेपालमा तिहारको तेस्रो दिन साँझ लक्ष्मीको विशेष पूजा गरिन्छ। यस दिन घर, पसल, कार्यालय र व्यापारिक प्रतिष्ठान सफा गरेर दीप तथा बत्तीले सजाइन्छ। हिन्दू धार्मिक विश्वासअनुसार लक्ष्मी स्वच्छ, उज्यालो र व्यवस्थित स्थानमा प्रवेश गर्छिन्। त्यसैले लक्ष्मी पूजाको दिन घरको सरसफाइ गर्ने, फोहोर हटाउने र घरलाई उज्यालो बनाउने परम्परा छ।
यस दिन परिवारका सदस्यले पूजा गरेर धन, अन्न, व्यापारिक सफलता, पारिवारिक सुख र समृद्धिको कामना गर्छन्। व्यापारीहरूले आफ्ना पसल तथा प्रतिष्ठानमा विशेष पूजा गर्ने चलन छ। कतिपयले नयाँ खाता वा हिसाबकिताबको पुस्तकको पूजा गर्ने परम्परासमेत अपनाउँछन्। लक्ष्मी पूजाले धन आर्जन गर्नु मात्र पर्याप्त नभई त्यसको सदुपयोग, संरक्षण र न्यायपूर्ण प्रयोग पनि आवश्यक हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
लक्ष्मी पूजाको सबैभन्दा आकर्षक परम्परामध्ये एक हो, देवी लक्ष्मीको पदचाप बनाएर घरभित्र स्वागत गर्नु। यस दिन घरको मूलढोकाबाट पूजा कोठा वा पूजास्थलसम्म चामलको पीठो, रातो माटो वा अन्य सामग्री प्रयोग गरेर साना पाइला बनाइन्छन्। कतिपय स्थानमा रंगोली र अल्पना पनि तयार गरिन्छ।
यी पदचापलाई देवी लक्ष्मी घरभित्र प्रवेश गरेको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। घरको ढोका खुला राख्ने, मूलढोका र झ्यालमा दियो बाल्ने तथा घरका विभिन्न स्थान उज्यालो बनाउने चलन पनि यसै धार्मिक विश्वाससँग सम्बन्धित छ। क्षेत्र, समुदाय र परिवारअनुसार पदचाप बनाउने तरिका फरक हुन सक्छ। तर यसको मूल भावना घरमा शुभता, सुख र समृद्धिको स्वागत गर्नु हो।
तिहारलाई प्रकाशको पर्व भनिन्छ। लक्ष्मी पूजाको रात घर, मन्दिर, आँगन, झ्याल र मूलढोकामा दियो बाल्ने परम्परा छ। दियोको प्रकाशलाई अज्ञान, निराशा, नकारात्मकता र अन्धकार हटाउने प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। हिन्दू दर्शनमा प्रकाशलाई ज्ञान र चेतनासँग जोडिन्छ भने अन्धकारलाई अज्ञान तथा अन्योलको प्रतीक मानिन्छ। त्यसैले लक्ष्मी पूजामा दियो बाल्नु केवल घर उज्यालो बनाउने कार्य होइन। यसले जीवनमा ज्ञान, विवेक, आशा र सकारात्मकताको प्रवेश होस् भन्ने कामनासमेत व्यक्त गर्छ।
परम्परागत रूपमा तेल वा घिउको दियो बाल्ने चलन छ। आधुनिक समयमा मैनबत्ती, विद्युतीय बत्ती र सजावटी प्रकाशको प्रयोग पनि बढेको छ। तर परम्परागत दियोको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व अझै कायम छ।
तिहारको समयमा देउसी–भैलो खेल्ने परम्पराले नेपाली समाजलाई सामूहिक उत्सवमा जोड्छ। विशेषगरी लक्ष्मी पूजाको साँझ र त्यसपछिका दिनमा समूह बनाएर घरघरमा गीत गाउने, नाच्ने र शुभकामना दिने चलन छ। देउसी–भैलोमा धार्मिक, सामाजिक, हास्यव्यङ्ग्यात्मक र समसामयिक विषय समेटिएका गीत गाइन्छन्। घरधनीले समूहलाई दक्षिणा, खानेकुरा वा अन्य उपहार दिने परम्परा छ। यसले समुदायबीच आपसी सम्बन्ध बलियो बनाउनुका साथै लोकगीत, लोकभाका र मौलिक संस्कृतिको संरक्षणमा योगदान पुर्याउँछ।
लक्ष्मी पूजा धार्मिक पर्व भए पनि यसको सम्बन्ध नेपाली अर्थतन्त्र र व्यावसायिक जीवनसँग पनि जोडिएको छ। यस दिन पसल, व्यापारिक प्रतिष्ठान, उद्योग र कार्यालयमा लक्ष्मीको पूजा गर्ने चलन छ। व्यापारीहरूले नयाँ आर्थिक वर्षको योजना, कारोबारको सफलता र व्यवसायको विस्तारको कामना गर्छन्। कतिपयले हिसाबकिताबका पुस्तक, नगद, सिक्का, सुनचाँदी तथा व्यापारसँग सम्बन्धित सामग्रीलाई पूजा गर्छन्। तर समृद्धिको वास्तविक अर्थ केवल धन जम्मा गर्नु होइन। इमानदार श्रम, उत्पादन, उद्यमशीलता, आर्थिक अनुशासन र स्रोतको उचित प्रयोग पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। लक्ष्मी पूजाको आधुनिक सन्देशलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ—सम्पत्ति आर्जनसँगै त्यसको सदुपयोग, बचत, लगानी र सामाजिक उत्तरदायित्व पनि आवश्यक छ।
लक्ष्मी पूजालाई केवल धन प्राप्तिको कामनामा सीमित गर्दा यसको व्यापक धार्मिक र सांस्कृतिक अर्थ छुट्न सक्छ। अष्टलक्ष्मीको अवधारणाले समृद्धिका विभिन्न पक्षलाई जोड्छ। ज्ञान, अन्न, साहस, स्वास्थ्य, परिवार, सफलता र आर्थिक सम्पन्नता सबै जीवनका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। यस पर्वले घर सफा राख्न, उज्यालो फैलाउन, परिवारसँग समय बिताउन, श्रमको सम्मान गर्न र आफ्नो कमाइलाई सदुपयोग गर्न प्रेरित गर्छ। आजको समयमा लक्ष्मी पूजाको सन्देशलाई वातावरणमैत्री र जिम्मेवार उत्सवसँग पनि जोड्न सकिन्छ। अनावश्यक फोहोर, अत्यधिक ध्वनि प्रदूषण र जोखिमपूर्ण आतसबाजीभन्दा दियो, फूल र सुरक्षित सजावटलाई प्राथमिकता दिनु पर्वको सौन्दर्यसँग मेल खान्छ।
Be the first to comment!
.gif)
प्रतिक्रिया दिनुहोस