आइतवार, कार्तिक २२ गते २०८३
यमराजका मार्गरक्षक मानिने दुई कुकुर, भगवान् भैरवसँगको सम्बन्ध र महाभारतमा युधिष्ठिरले कुकुरलाई नत्यागेको प्रसङ्गले कुकुर तिहारलाई हिन्दू धर्ममा निष्ठा, धर्म, सुरक्षा र करुणाको विशेष पर्व बनाएको छ।
आइतवार , कार्तिक २२, २०८३
नेपालसेज | काठमाडौं । नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहारअन्तर्गत यमपञ्चकको दोस्रो दिन कुकुर तिहार मनाइन्छ। यस दिन घरमा पालिएका कुकुरदेखि सडकमा आश्रयविहीन अवस्थामा रहेका कुकुरसम्मलाई फूलको माला लगाइदिने, निधारमा टीका लगाउने र मिठो खानेकुरा खुवाउने परम्परा छ। हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार कुकुरलाई यमराजको दूत तथा यमलोकको मार्गरक्षक मानिन्छ। ऋग्वेदमा समेत यमराजका दुई कुकुरको उल्लेख पाइन्छ, जसले मृतकको यात्रासँग सम्बन्धित मार्गको रक्षा गर्छन्। त्यस्तै, हिन्दू धार्मिक परम्परामा कुकुर भगवान् भैरवसँग पनि जोडिएको छ। महाभारतको अन्तिम यात्रामा युधिष्ठिरले स्वर्ग प्रवेशका लागि समेत आफूलाई साथ दिएको कुकुरलाई त्याग्न अस्वीकार गरेको प्रसङ्गले यस जनावरप्रतिको निष्ठा र करुणालाई अझ गहिरो धार्मिक तथा दार्शनिक अर्थ दिएको छ। त्यसैले कुकुर तिहार केवल एउटा जनावरको पूजा गर्ने पर्व नभई मानिस र जनावरबीचको सम्बन्ध, धर्मपालन, विश्वास, सुरक्षा र सबै प्राणीप्रतिको सम्मानको सन्देश दिने महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक परम्परा हो।
कुकुर तिहार यमपञ्चकको दोस्रो दिन मनाइने पर्व हो। यस दिन कुकुरलाई फूलको माला, टीका र मिठो खानेकुरा दिएर पूजा गरिन्छ।
ऋग्वेदको दशौँ मण्डलको १४औँ सूक्तमा यमराजका दुई चार आँखा भएका कुकुरको उल्लेख छ। उनीहरूलाई मृतकको मार्गका रक्षकका रूपमा चित्रण गरिएको छ।
हिन्दू धार्मिक परम्परामा कुकुरलाई भगवान् भैरवको वाहनका रूपमा समेत पूजा गरिन्छ।
महाभारतको महाप्रस्थानिक पर्वमा युधिष्ठिरले स्वर्ग जाने अवसरभन्दा आफूलाई साथ दिएको कुकुरप्रतिको निष्ठा र करुणालाई ठूलो मानेका छन्।
कुकुर तिहारले मानिसलाई निःस्वार्थ प्रेम, सुरक्षा, वफादारी, जिम्मेवारी र असहाय जीवप्रतिको दयाको सन्देश दिन्छ।
.jpeg)
कुकुर तिहार तिहारको पाँचदिने पर्वअन्तर्गत यमपञ्चकको दोस्रो दिन मनाइन्छ। यस दिन कुकुरलाई विशेष सम्मानका साथ पूजा गर्ने नेपाली परम्परा छ। बिहानै कुकुरलाई नुहाइदिने, फूलको माला लगाइदिने, निधारमा टीका लगाउने र विभिन्न परिकार खुवाउने गरिन्छ। विशेषगरी सयपत्री वा अन्य फूलको माला, रातो टीका, मिठाई, दूध, रोटी तथा मासुजन्य खानेकुरा कुकुरलाई दिने चलन विभिन्न परिवारमा पाइन्छ। यस दिन घरमा पालिएका कुकुर मात्र होइन, सडकमा बस्ने तथा घरविहीन कुकुरलाई समेत भोजन गराउने र सम्मान प्रकट गर्ने परम्परा छ।
हिन्दू धार्मिक विश्वासअनुसार कुकुर यमराजसँग सम्बन्धित जीव हो। यमराजका दूत तथा मार्गरक्षकका रूपमा कुकुरलाई मानिने भएकाले यस दिन कुकुरको पूजा गर्दा यमराज प्रसन्न हुने र अकाल मृत्यु तथा विपत्तिबाट रक्षा हुने जनविश्वास छ। तर यसको महत्त्व धार्मिक विश्वासमा मात्र सीमित छैन। मानिसको सबैभन्दा पुराना घरेलु साथीमध्ये एक मानिने कुकुरले मानव जीवनमा निर्वाह गरेको सुरक्षा, सहयोग र निष्ठाको भूमिकालाई पनि यस पर्वले सम्मान गर्छ।
कुकुर तिहारको धार्मिक आधार बुझ्न हिन्दू धर्मको प्राचीन ग्रन्थ ऋग्वेदलाई विशेष रूपमा हेर्नुपर्छ। ऋग्वेदको मण्डल १०, सूक्त १४ मा यमराज र उनका दुई कुकुरबारे उल्लेख गरिएको छ। उक्त सूक्तमा यी कुकुरलाई सरमाका सन्तानका रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनीहरू चार आँखा भएका, शरीरमा विभिन्न रङ वा धब्बा भएका तथा मानिसहरूको मार्गमा निगरानी गर्ने प्राणीका रूपमा चित्रित छन्।
ऋग्वेद १०.१४.१०–१२ मा यमराजका ती दुई कुकुरको उल्लेख गर्दै मृत आत्माले पितृहरूको लोकतर्फ जाने मार्गमा उनीहरूलाई पार गर्नुपर्ने प्रसङ्ग आउँछ। त्यस्तै, यमराजलाई ती कुकुरको संरक्षणमा मृत आत्मालाई राख्न अनुरोध गरिएको छ। यी कुकुरको प्रमुख धार्मिक भूमिका मार्गको रक्षा गर्नु र मृतकको यात्रासँग सम्बन्धित हुनु हो।
पछिल्ला धार्मिक व्याख्या तथा पौराणिक परम्परामा उनीहरूलाई श्यामा र शबल नामले पनि चिनिन्छ। शबललाई विभिन्न रङ वा धब्बा भएको र श्यामालाई गाढा रङसँग जोडेर व्याख्या गरिएको पाइन्छ। यद्यपि ऋग्वेदको मूल सूक्तमा यी नामहरू स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको छैन। यसरी हेर्दा कुकुरलाई यमराजसँग जोड्ने परम्परा केवल आधुनिक लोकविश्वास होइन, यसको आधार प्राचीन वैदिक साहित्यसम्म पुग्छ।
हिन्दू वैदिक साहित्यमा सरमा (Saramā) एक महत्त्वपूर्ण पौराणिक पात्र हुन्। उनलाई देवताकी दिव्य कुकुर अर्थात् देवशुनीका रूपमा विभिन्न परम्परामा वर्णन गरिएको छ। ऋग्वेदको पहिलो मण्डलको १०८औँ सूक्तमा सरमा र पणिहरूबीचको संवादको प्रसङ्ग आउँछ। पणिहरूले लुकाएका गाईहरू पत्ता लगाउने क्रममा सरमाले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेकी छन्। यस कथाले उनलाई खोज, तीक्ष्ण क्षमता र सन्देश पुर्याउने भूमिकासँग जोड्छ।
ऋग्वेदको दशौँ मण्डलको १४औँ सूक्तमा यमराजका दुई कुकुरलाई सरमाका सन्तानका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। उनीहरूलाई मृतकको मार्ग हेर्ने रक्षक तथा यमराजका सेवकका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यसले हिन्दू धार्मिक साहित्यमा कुकुरको स्थानलाई अझ महत्त्वपूर्ण बनाउँछ। कुकुर केवल घरको सुरक्षाका लागि पालिने जनावर होइन, प्राचीन धार्मिक कल्पनामा समेत जीवन र मृत्युसँग जोडिएको प्रतीक हो। सरमासँग जोडिएका कथाले निष्ठा, खोजी, सन्देश प्रवाह र कर्तव्यको अवधारणालाई पनि उजागर गर्छन्।
कुकुरको पूजा गर्ने अर्को महत्त्वपूर्ण धार्मिक आधार भगवान् भैरवसँग जोडिएको छ। भैरव भगवान् शिवको उग्र तथा शक्तिशाली स्वरूप मानिन्छन्। हिन्दू धार्मिक परम्परामा भैरवलाई समय, सुरक्षा, न्याय र दुष्ट शक्तिको विनाशसँग जोडिन्छ। विशेषगरी कालभैरवलाई काशीका क्षेत्रपाल अर्थात् नगरका रक्षकका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा छ। धार्मिक चित्रणमा कुकुरलाई भैरवको वाहनका रूपमा देखाइन्छ।
भैरवका मन्दिर तथा पूजामा कुकुरको प्रतीकात्मक महत्त्व पाइन्छ। कतिपय स्थानमा भैरवलाई समर्पित प्रसाद कुकुरलाई खुवाउने परम्परा पनि छ। नेपालमा काठमाडौं उपत्यकासहित विभिन्न स्थानमा भैरवका मन्दिर र जात्राहरू प्रचलित छन्। भैरवसँग जोडिएको कुकुरको धार्मिक महत्त्वले कुकुर तिहारलाई थप सांस्कृतिक र आध्यात्मिक अर्थ दिएको छ।
यस मान्यताअनुसार कुकुरलाई सम्मान गर्नु भनेको भगवान् भैरवसँग सम्बन्धित धार्मिक प्रतीकप्रति सम्मान प्रकट गर्नु पनि हो। तर कुकुर तिहार केवल भैरव पूजाको विस्तार होइन। यमराजसँगको सम्बन्ध, वैदिक परम्परा र मानव–जनावरबीचको निष्ठाले पनि यस पर्वलाई विशिष्ट बनाएका छन्।
कुकुर तिहारको सबैभन्दा प्रेरणादायी धार्मिक तथा दार्शनिक प्रसङ्ग महाभारतको महाप्रस्थानिक पर्वमा पाइन्छ। महाभारतको युद्ध समाप्त भएपछि पाण्डवहरूले राज्यको जिम्मेवारी हस्तान्तरण गरेर सांसारिक जीवन त्याग्ने निर्णय गर्छन्। युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल, सहदेव र द्रौपदी हिमालयतर्फ अन्तिम यात्रामा निस्कन्छन्।
उनीहरूको यात्राका क्रममा एक कुकुर पनि निरन्तर पछि लाग्छ। यात्राका क्रममा एकपछि अर्को गर्दै द्रौपदी र चार पाण्डवहरू बाटोमै ढल्छन्। अन्ततः युधिष्ठिर मात्र जीवित रूपमा अगाडि बढ्छन्। तर उनीसँगै आएको कुकुरले भने यात्रा छोड्दैन। जब युधिष्ठिर स्वर्ग पुग्ने अवस्थामा हुन्छन्, देवराज इन्द्र दिव्य रथ लिएर आउँछन् र उनलाई स्वर्गमा प्रवेश गर्न निमन्त्रणा दिन्छन्।
तर इन्द्रले कुकुरलाई स्वर्गमा प्रवेश गर्न नसकिने भन्दै त्याग्न आग्रह गर्छन्। युधिष्ठिरले आफूलाई लामो यात्रामा साथ दिएको र आफूमा भरोसा गरेको कुकुरलाई छोडेर स्वर्ग जान अस्वीकार गर्छन्। उनले आफ्नो शरणमा आएको र आफूमा निर्भर रहेको जीवलाई स्वार्थका लागि त्याग्नु धर्मविरुद्ध हुने तर्क गर्छन्।
महाभारतको महाप्रस्थानिक पर्वको तेस्रो अध्यायमा यो प्रसङ्ग विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ। युधिष्ठिरको अडान र करुणा देखेपछि कुकुरले आफ्नो वास्तविक स्वरूप प्रकट गर्छ। त्यो कुकुर वास्तवमा धर्मदेव अर्थात् युधिष्ठिरका दिव्य पिता धर्मराजको रूप भएको खुल्छ। उनले युधिष्ठिरको धर्म, करुणा र निष्ठाको अन्तिम परीक्षा लिएका हुन्छन्। यस कथाको सबैभन्दा ठूलो सन्देश के हो भने साँचो धर्म केवल यज्ञ, पूजा र धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित हुँदैन। आफूमा विश्वास गरेर आएको असहाय प्राणीलाई संरक्षण गर्नु पनि धर्मकै महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
कुकुर तिहारमा यमराजको चर्चा हुन्छ भने महाभारतको कथामा धर्मराजको प्रसङ्ग आउँछ। यी दुवैलाई बुझ्दा यस पर्वको दार्शनिक महत्त्व अझ स्पष्ट हुन्छ। हिन्दू परम्परामा यमलाई मृत्युका देवता तथा धर्मराजका रूपमा चिनिन्छ। मानिसको कर्म र मृत्युको न्यायसँग उनको सम्बन्ध छ। महाभारतमा युधिष्ठिरका पिता धर्मदेवलाई पनि धर्मको मूर्त रूपका रूपमा चित्रण गरिएको छ। कथाको अन्त्यमा कुकुर धर्मदेवको रूप भएको खुल्नुले युधिष्ठिरको नैतिक चरित्रको परीक्षा भएको देखाउँछ।
यसरी यमराजसँग जोडिएका कुकुरले मृत्युको यात्रामा मार्गरक्षकको भूमिका निर्वाह गर्छन् भने युधिष्ठिरको कुकुरले जीवित अवस्थामा धर्म र करुणाको परीक्षा लिने प्रतीकात्मक भूमिका निर्वाह गर्छ। यी दुई धार्मिक प्रसङ्ग फरक ग्रन्थ र फरक कथासँग सम्बन्धित भए पनि दुवैले कुकुरलाई सामान्य जनावरभन्दा गहिरो प्रतीकात्मक स्थान दिएका छन्।
कुकुरलाई मानिसको सबैभन्दा विश्वासिलो साथीमध्ये एक मानिन्छ। मानिससँगको यसको सम्बन्ध हजारौँ वर्ष पुरानो छ। प्राचीन समयदेखि कुकुरले घर, बस्ती, पशुधन र मानिसको सुरक्षा गर्न सहयोग गर्दै आएको छ। शिकार, खोज तथा उद्धार, सुरक्षा र साथीका रूपमा यसको भूमिका विभिन्न सभ्यतामा महत्त्वपूर्ण रहिआएको छ।
कुकुरले आफ्नो मालिकप्रति देखाउने निष्ठा, खतरा महसुस गर्ने क्षमता र सुरक्षा प्रदान गर्ने स्वभावले यसलाई विश्वास र मित्रताको प्रतीक बनाएको छ। हिन्दू धार्मिक कथाहरूमा पनि कुकुरको यही गुणलाई विभिन्न रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। महाभारतमा युधिष्ठिरको साथ नछोड्ने कुकुरले निष्ठाको उदाहरण दिन्छ। यमराजका कुकुरले मार्गको रक्षा गर्छन्। भैरवको वाहनका रूपमा कुकुरलाई सुरक्षासँग जोडिन्छ। यी धार्मिक तथा सांस्कृतिक अर्थहरूले कुकुर तिहारलाई मानिस र जनावरबीचको विश्वासको उत्सव बनाएका छन्।
कुकुर तिहारका दिन गरिने हरेक परम्पराको आफ्नै प्रतीकात्मक अर्थ छ।
यस दिन सडकका कुकुरलाई समेत माला लगाइदिने, खाना खुवाउने र सम्मान गर्ने परम्पराले पर्वको सामाजिक दायरा फराकिलो बनाएको छ।
नेपालमा कुकुर तिहार धार्मिक पर्व मात्र नभई सामाजिक चेतनाको प्रतीकका रूपमा समेत स्थापित हुँदै गएको छ। विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकामा यस दिन घरपालुवा कुकुरसँगै सडकका कुकुरलाई समेत पूजा गर्ने दृश्य देखिन्छ। प्रहरी तथा सुरक्षा निकायका तालिमप्राप्त कुकुरलाई पनि सम्मान गरिने परम्परा छ।
नेपाल प्रहरीका तालिमप्राप्त कुकुरले अपराध अनुसन्धान, लागुऔषध तथा विस्फोटक पदार्थ पहिचान, खोज तथा उद्धारजस्ता काममा सहयोग गर्छन्। उनीहरूको योगदानलाई सम्मान गर्ने अवसरका रूपमा पनि कुकुर तिहारलाई लिन सकिन्छ।
त्यस्तै, सडकमा बस्ने कुकुरलाई खाना खुवाउने, माया गर्ने र उनीहरूको संरक्षणबारे सचेतना फैलाउने कामले यस पर्वलाई पशु कल्याणसँग पनि जोडेको छ। कुकुर तिहारले घरपालुवा जनावरको हेरचाह गर्नु मात्र पर्याप्त नभई समाजमा रहेका असहाय तथा बेवारिसे जनावरप्रति समेत जिम्मेवार हुनुपर्ने सन्देश दिन्छ।
कुकुर तिहारमा कुकुरलाई माला लगाइदिने, टीका लगाउने र मिठो खानेकुरा दिने परम्परा सुन्दर छ। तर यस पर्वको वास्तविक सन्देश एक दिनको उत्सवमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। नेपालका सडकमा अझै पनि धेरै कुकुर खानपान, उपचार र सुरक्षित आश्रयको अभावमा जीवन बिताइरहेका छन्। कतिपय जनावर दुर्घटना, रोग, हिंसा र बेवास्ताको सिकार हुने गरेका छन्।
यस्तो अवस्थामा कुकुर तिहारले मानिसलाई पशु अधिकार र पशु कल्याणबारे सोच्ने अवसर दिन्छ। कुकुर पाल्ने व्यक्तिले नियमित खाना, सफा पानी, आवश्यक खोप, स्वास्थ्य परीक्षण र सुरक्षित वातावरण उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ। सडकका कुकुरप्रति पनि हिंसा नगर्ने, बिरामी वा घाइते जनावरलाई उपचारको व्यवस्था गर्ने र जिम्मेवार पशु व्यवस्थापनलाई प्रोत्साहन गर्ने काम महत्त्वपूर्ण छ।
कुकुरलाई माला लगाइदिँदा वा टीका लगाउँदा उसको सहजता र सुरक्षामा ध्यान दिनुपर्छ। कसिलो माला, हानिकारक रङ वा अनुपयुक्त खाना प्रयोग गर्नु हुँदैन। धार्मिक रूपमा सबै जीवप्रति करुणा देखाउने पर्व मनाउँदा व्यवहारमा पनि त्यही करुणा लागू हुनुपर्छ।
कुकुर तिहारको धार्मिक तथा पौराणिक कथाबाट मानिसले धेरै जीवनोपयोगी शिक्षा प्राप्त गर्न सक्छ।
१. निष्ठा: कुकुरले मानिसप्रति देखाउने विश्वास र साथले सम्बन्धमा निष्ठाको महत्त्व सिकाउँछ।
२. करुणा: युधिष्ठिरको कथाले आफूभन्दा कमजोर र असहाय प्राणीप्रति दया देखाउनु नै धर्मको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष भएको बताउँछ।
३. सुरक्षा र जिम्मेवारी: कुकुरले घर, परिवार र समाजको सुरक्षा गर्ने भूमिकाले जिम्मेवारी र कर्तव्यको महत्त्व देखाउँछ।
४. सबै जीवप्रति सम्मान: कुनै जीव सानो, ठूलो, उपयोगी वा अनुपयोगी भनेर विभेद नगरी सम्मान गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ।
५. धर्म र व्यवहारबीचको सम्बन्ध: धार्मिक कर्मकाण्ड गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। दैनिक जीवनमा दया, सत्य, निष्ठा र जिम्मेवारी व्यवहारमा उतार्नु पनि आवश्यक हुन्छ।
कुकुर तिहार हिन्दू धर्म र नेपाली संस्कृतिमा निष्ठा, सुरक्षा, धर्म, करुणा र सहअस्तित्वको सन्देश दिने महत्त्वपूर्ण पर्व हो। ऋग्वेदमा वर्णित यमराजका दुई कुकुरदेखि भगवान् भैरवसँग जोडिएको धार्मिक परम्परा र महाभारतमा युधिष्ठिरले कुकुरलाई नत्यागेको कथासम्म यस जनावरको स्थान विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक आयाममा देखिन्छ।
विशेषगरी महाभारतको युधिष्ठिर र कुकुरको कथाले धर्मको वास्तविक अर्थ बुझाउँछ। स्वर्गजस्तो सर्वोच्च सुख प्राप्त गर्ने अवसरमा समेत आफूलाई विश्वास गरेको जीवलाई नत्याग्नु निष्ठा र करुणाको उच्चतम उदाहरण हो। त्यसैले कुकुर तिहार केवल एक दिन कुकुरलाई माला लगाइदिने र टीका लगाउने पर्व होइन। यो वर्षभरि नै सबै जीवप्रति दया, सम्मान र जिम्मेवारी देखाउनुपर्ने स्मरण गराउने अवसर हो।
साँचो धर्म त्यही हो, जहाँ मानिसले आफूलाई माया गर्ने मात्र होइन, आफूमा भरोसा गर्ने असहाय जीवलाई पनि कहिल्यै त्याग्दैन।
Be the first to comment!
.gif)
प्रतिक्रिया दिनुहोस