नेपालसेज | काठमाडौं । नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहार अर्थात् दीपावली पाँच दिनसम्म विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराका साथ मनाइन्छ। यमपञ्चकका नामले समेत चिनिने यस पर्वको पहिलो दिन काग तिहार हो। यस दिन बिहानै घरका सदस्यहरूले कागका लागि खाना तयार गरी घरको छत, आँगन वा खुला स्थानमा राखिदिने परम्परा छ।

सम्पादकीय सारांश

Verified

काग तिहार यमपञ्चकको पहिलो दिन मनाइन्छ। हिन्दू धार्मिक मान्यतामा कागलाई यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा लिइन्छ।

कागलाई खाना खुवाउँदा अशुभ समाचार र दुःखबाट बच्न सकिने धार्मिक विश्वास नेपाली समाजमा प्रचलित छ।

हिन्दू परम्परामा कागको सम्बन्ध पितृ अर्थात् दिवङ्गत पुर्खाको सम्झना र श्राद्ध संस्कारसँग पनि जोडिएको छ।

कागलाई प्रकृतिको सरसफाइ र पारिस्थितिक सन्तुलनमा योगदान पुर्‍याउने महत्त्वपूर्ण पक्षीका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

काग तिहारले मानिसलाई आफूभन्दा फरक जीवप्रति पनि सम्मान, करुणा र सहअस्तित्वको भावना राख्न सिकाउँछ।

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार कागलाई यमराजको दूत अर्थात् सन्देशवाहक मानिन्छ। त्यसैले कागलाई खाना खुवाएर पूजा गर्दा यमराज प्रसन्न हुने, परिवारमा आइपर्न सक्ने दुःख, विपत्ति र अशुभ समाचार टर्ने तथा घरपरिवारमा सुख, शान्ति र कल्याण कायम रहने विश्वास गरिन्छ। तर काग तिहारको महत्त्व यतिमा मात्र सीमित छैन। यस पर्वले हिन्दू धर्ममा मृ*त्यु र जीवनप्रतिको दृष्टिकोण, पितृप्रतिको सम्मान, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र सबै जीवप्रतिको करुणाको भावनालाई समेत उजागर गर्छ।

१. काग तिहार के हो र किन मनाइन्छ?

काग तिहार तिहार पर्वको पहिलो दिन मनाइने विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। हिन्दू चन्द्र पात्रोअनुसार कार्तिक कृष्ण पक्षको त्रयोदशीदेखि सुरु हुने यमपञ्चकको पहिलो दिनलाई काग तिहारका रूपमा मनाउने परम्परा छ। तिथिअनुसार यसको अंग्रेजी मिति हरेक वर्ष परिवर्तन हुन्छ। नेपालमा यस दिन बिहानै घरपरिवारका सदस्यहरूले कागका लागि विभिन्न परिकार, भात, रोटी, मिठाई, फलफूल तथा अन्न राखिदिने गर्छन्। कतिपय स्थानमा कागलाई बोलाएर खाना खुवाउने र काग कराउँदा शुभ समाचार ल्याओस् भन्ने कामना गर्ने चलन छ।

नेपाली समाजमा काग कराएको आवाजलाई विभिन्न अर्थमा व्याख्या गर्ने लोकविश्वास पनि पाइन्छ। घरको छत वा आँगनमा काग कराउँदा पाहुना आउने, कुनै समाचार प्राप्त हुने वा कुनै घटना हुन सक्ने अनुमान गर्ने परम्परा कतिपय समुदायमा अझै जीवित छ। यसरी काग तिहार केवल धार्मिक विधि पूरा गर्ने दिन नभई मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई सम्झाउने अवसर पनि हो।

२. हिन्दू धर्ममा काग र यमराजबीचको सम्बन्ध

काग तिहारसँग जोडिएको सबैभन्दा प्रचलित धार्मिक मान्यता कागलाई यमराजको दूत मानिनु हो। हिन्दू धर्ममा यमराजलाई मृत्युका देवता तथा धर्मराजका रूपमा चिनिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार यमराजले मानिसको जीवन समाप्त भएपछि उसको कर्मअनुसार न्याय गर्ने जिम्मेवारी निर्वाह गर्छन्। मानिसले आफ्नो जीवनमा गरेका असल र खराब कर्मको मूल्याङ्कन हुने विश्वास यमराजसँग जोडिएको छ।

यही धार्मिक अवधारणासँग सम्बन्धित भएर कागलाई यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा लिने परम्परा विकसित भएको पाइन्छ। कागले यमराजसमक्ष मानिसका गतिविधि र समाचार पुर्‍याउने विश्वासका कारण यसलाई विशेष सम्मानका साथ पूजा गर्ने चलन रहेको छ। कागलाई खाना अर्पण गर्दा यमराजसम्म शुभ सन्देश पुग्ने र परिवारमाथि आइपर्न सक्ने अनिष्टबाट रक्षा हुने जनविश्वास छ।

तर यस सन्दर्भमा एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ। कागलाई यमराजको दूत मान्ने विश्वास हिन्दू धार्मिक तथा पौराणिक परम्परामा विकसित भएको मान्यता हो। यसलाई कुनै एउटै वैदिक मन्त्र वा सबै हिन्दू ग्रन्थमा समान रूपमा उल्लेख गरिएको प्रत्यक्ष विधानका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।

३. यमराजको अवधारणा र मृत्युको धार्मिक दर्शन

हिन्दू धर्ममा मृत्यु जीवनको अन्त्य मात्र नभई अस्तित्वको अर्को अवस्थासँग जोडिएको विषय हो। जन्म, जीवन, मृत्यु र पुनर्जन्मको अवधारणाले हिन्दू दर्शनमा विशेष स्थान राख्छ। ऋग्वेदमा यमलाई मृत्युलोकको मार्ग पहिल्याउने पहिलो मानव तथा दिवङ्गत आत्माहरूका राजा रूपमा चित्रण गरिएको छ। पछिल्ला धार्मिक तथा पौराणिक परम्परामा उनी धर्मराज र कर्मअनुसार न्याय गर्ने देवताका रूपमा स्थापित भएका छन्।

यमराजसँग जोडिएका प्रतीकहरूमध्ये काग र कुकुरको स्थान पनि उल्लेखनीय छ। विभिन्न धार्मिक तथा पौराणिक चित्रणमा कागलाई यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा र कुकुरलाई यमलोकको प्रवेशद्वारको रक्षकका रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ। यसले काग तिहार र कुकुर तिहारलाई एउटै धार्मिक अवधारणाको फरक पक्षसँग जोड्छ। तिहारको सुरुवाती दुई दिन मानिसले आफ्नो जीवनसँग सम्बन्ध राख्ने पशुपक्षीप्रति सम्मान प्रकट गर्दै मृत्यु र धर्मको अवधारणालाई समेत सम्झने पर्वका रूपमा देखिन्छन्।

४. पितृ परम्परा र कागको धार्मिक महत्त्व

हिन्दू धर्ममा पितृ अर्थात् दिवङ्गत पुर्खाप्रतिको सम्मान र सम्झनालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदानजस्ता संस्कारमार्फत दिवङ्गत आफन्त तथा पुर्खाको सम्झना गर्ने परम्परा रहिआएको छ। यस्ता संस्कारमा कागसँग जोडिएको एउटा विशिष्ट धार्मिक विश्वास पनि पाइन्छ। श्राद्धका क्रममा पिण्ड वा भोजनको केही अंश कागका लागि छुट्याउने चलन विभिन्न हिन्दू समुदायमा प्रचलित छ।

कागले उक्त भोजन ग्रहण गरेमा पितृले अर्पण स्वीकार गरेको संकेतका रूपमा बुझ्ने जनविश्वास कतिपय समुदायमा रहेको छ। यसले कागलाई जीवित संसार र दिवङ्गत पुर्खासँग जोड्ने प्रतीकात्मक भूमिका दिएको छ। यद्यपि काग तिहार र श्राद्ध एउटै संस्कार होइनन्। श्राद्धको आफ्नै विधि, धार्मिक उद्देश्य र परम्परा छ भने काग तिहार यमपञ्चकको एउटा विशेष पर्व हो। यी दुवैमा कागको उपस्थितिले हिन्दू समाजमा प्रकृति, पुर्खा र धार्मिक आस्थाबीच रहेको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई देखाउँछ।

५. कागलाई अशुभको प्रतीक किन मानिन्छ?

नेपाली समाजमा कागलाई कतिपय अवस्थामा अशुभ समाचारको संकेत दिने पक्षीका रूपमा पनि हेरिन्छ। काग कराउँदा दुःखद समाचार आउन सक्छ भन्ने लोकविश्वास कतिपय परिवारमा अझै पाइन्छ। यसको सम्बन्ध कागको कालो रङ, आवाज तथा मृत्युसँग जोडिएका धार्मिक प्रतीकसँग रहेको मानिन्छ। दक्षिण एसियाली धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा कागलाई कहिलेकाहीँ अशुभ संकेतसँग जोडिए पनि पितृसम्बन्धी संस्कारमा भने सकारात्मक भूमिका दिइएको छ।

धार्मिक अध्ययनहरूले कागको प्रतीकात्मक अर्थ एउटै नभएको देखाएका छन्। कतै यसलाई अशुभ संकेतका रूपमा बुझिन्छ भने कतै पितृ, सन्देश र धार्मिक शक्तिसँग जोडिन्छ। त्यसैले काग तिहारको मूल सन्देश कागलाई अशुभ पक्षी ठान्नु होइन, बरु अशुभको प्रतीक मानिएको जीवलाई समेत सम्मान र भोजन अर्पण गर्नु हो। यसले धार्मिक संस्कारभित्र रहेको करुणा र सहअस्तित्वको भावनालाई देखाउँछ।

६. प्रकृति र वातावरण संरक्षणसँग जोडिएको कागको महत्त्व

काग तिहारको धार्मिक पक्षसँगै यसको वातावरणीय महत्त्व पनि उत्तिकै उल्लेखनीय छ। काग सर्वाहारी पक्षी हो। यसले अन्न, फलफूल, कीरा, साना जीव तथा विभिन्न प्रकारका जैविक पदार्थ खाने गर्छ। यसरी वातावरणमा रहेका जैविक अवशेष उपभोग गरेर प्रकृतिको सरसफाइ र पारिस्थितिक प्रक्रियामा योगदान पुर्‍याउँछ।

सहरी क्षेत्रमा समेत कागले वातावरणीय प्रणालीको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा ओगटेको हुन्छ। मानिसले फालेका जैविक पदार्थ तथा खाद्य अवशेष उपभोग गर्ने भएकाले यसले प्राकृतिक सफाइ प्रक्रियामा सहयोग पुर्‍याउँछ। कागलाई खाना खुवाउने परम्पराले मानिसलाई आफ्नो वरपरका पशुपक्षीलाई पनि जीवनको अभिन्न हिस्सा मान्न प्रेरित गर्छ।

आज वातावरण प्रदूषण, प्राकृतिक बासस्थानको विनाश र जैविक विविधतामा देखिएका चुनौतीका बीच काग तिहारले मानव र अन्य जीवबीचको सम्बन्धबारे पुनर्विचार गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। तर चरालाई खाना खुवाउँदा स्वस्थ र उपयुक्त भोजन दिनु, प्लास्टिक तथा फोहोरसँग मिसिएको खाना नराख्नु र वातावरण सफा राख्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

७. काग तिहारमा के–के गरिन्छ?

काग तिहारका दिन बिहानै घरका सदस्यहरूले स्नान गरी घरको सरसफाइ गर्ने र कागका लागि भोजन तयार गर्ने परम्परा छ।

यस दिन प्रचलित मुख्य गतिविधिहरू यस्ता छन्:

• कागका लागि भात, रोटी, मिठाई, अन्न तथा अन्य परिकार राख्ने।
• घरको छत, आँगन वा खुला स्थानमा कागलाई भोजन अर्पण गर्ने।
• कागलाई बोलाएर भोजन गराउने र शुभ समाचारको कामना गर्ने।
• परिवारको सुख, शान्ति र दीर्घायुको कामना गर्ने।
• कागलाई यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा सम्झेर सम्मान गर्ने।

कतिपय स्थानमा कागका लागि विशेष परिकार तयार गरिन्छ भने कतिपय ठाउँमा घरमा पाकेको खानाको केही अंश छुट्याएर राख्ने चलन छ।

८. काग तिहारले दिने सामाजिक र आध्यात्मिक सन्देश

काग तिहारको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सन्देश जीवप्रतिको सम्मान र सहअस्तित्व हो। मानिसले सामान्यतया उपयोगी ठानेका पशुपक्षीलाई मात्र माया गर्ने प्रवृत्ति राख्न सक्छ। तर तिहारको पहिलो दिन कागजस्तो सामान्य देखिने पक्षीलाई समेत पूजा गरेर भोजन अर्पण गरिन्छ। यसले प्रत्येक जीवको आफ्नै महत्त्व र अस्तित्व रहेको सन्देश दिन्छ।

यस पर्वले मानिसलाई प्रकृतिसँगको सम्बन्ध सम्झाउँछ। मानिस पृथ्वीमा एक्लै अस्तित्वमा छैन। पशुपक्षी, वनस्पति, जल, जमिन र अन्य प्राकृतिक तत्त्वसँगको सहकार्यबाट नै जीवन सम्भव भएको छ। त्यस्तै, यमराजसँग जोडिएको धार्मिक विश्वासले मानिसलाई आफ्ना कर्मप्रति सचेत रहन पनि प्रेरित गर्छ। जीवन क्षणभङ्गुर छ र मानिसले गर्ने कर्मको नैतिक महत्त्व हुन्छ भन्ने दर्शन यस पर्वसँग जोडिएको छ। पितृ परम्परासँगको सम्बन्धले पुर्खाप्रतिको सम्मान, परिवारको इतिहास र पुस्ताबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई पनि जीवित राख्छ।

९. आधुनिक समाजमा काग तिहारको सान्दर्भिकता

आधुनिक जीवनशैलीसँगै मानिस र प्रकृतिबीचको दूरी बढ्दै गएको छ। सहरीकरण, वातावरणीय प्रदूषण र प्राकृतिक बासस्थानको कमीले पशुपक्षीको जीवनमा समेत असर पारेको छ। यस्तो अवस्थामा काग तिहारलाई केवल एक दिन कागलाई खाना खुवाउने धार्मिक परम्पराका रूपमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन।

यसलाई वर्षभरि नै पशुपक्षीप्रति संवेदनशील बन्ने, वातावरण सफा राख्ने, प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्ने र सबै जीवप्रति करुणा देखाउने अवसरका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। धार्मिक आस्थाले मानिसलाई प्रकृतिसँग जोड्ने काम गर्छ। त्यसैले यस्ता पर्वको वास्तविक महत्त्व बुझेर नयाँ पुस्तालाई यसको धार्मिक, सांस्कृतिक र वातावरणीय पक्षबारे जानकारी दिनु आवश्यक छ।

निष्कर्ष

काग तिहार हिन्दू धर्म र नेपाली संस्कृतिमा जीवन, मृत्यु, पितृ, प्रकृति र सहअस्तित्वसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यमराजका दूत मानिने कागलाई भोजन अर्पण गर्ने परम्पराले धार्मिक आस्था मात्र होइन, हरेक जीवप्रति सम्मान र करुणा राख्नुपर्ने मानवीय सन्देश पनि दिन्छ। तिहारको सुरुवात नै मानिसले आफ्नो घरमा पालिएका पशु मात्र होइन, स्वतन्त्र रूपमा प्रकृतिमा बाँचिरहेका चराप्रति समेत सम्मान प्रकट गरेर गर्छ। यही कारण काग तिहारलाई केवल कागको पूजा गर्ने दिनका रूपमा नभई मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध सम्झाउने सांस्कृतिक पर्वका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।