नेपालसेज | काठमाडौं । तिहारको तेस्रो दिन बिहान घरघरमा गाईलाई माला लगाइन्छ, निधारमा टीका लगाइन्छ र मिठा परिकार तथा घाँस खुवाएर पूजा गरिन्छ। हिन्दू धार्मिक मान्यतामा गाईलाई केवल एउटा पशुका रूपमा नभई माता, पोषण, समृद्धि र पवित्रताको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। यही धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वासका कारण तिहारको तेस्रो दिनलाई गाई तिहारका रूपमा मनाइन्छ। नेपालमा गाई तिहार र लक्ष्मी पूजा एउटै दिन मनाइने भए पनि दुवैको पूजा परम्परा र धार्मिक अर्थ फरक छन्। बिहान गाईको पूजा गरिन्छ भने साँझ धन, ऐश्वर्य र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ। गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीक मान्ने विश्वासले यी दुई परम्परालाई एउटै पर्वको दिनसँग जोडेको छ।

सम्पादकीय सारांश

Verified

गाईलाई हिन्दू धर्ममा मातृत्व, पोषण र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ।

वेदकालीन परम्परादेखि गाईलाई धार्मिक तथा सामाजिक जीवनमा महत्त्वपूर्ण स्थान दिइएको छ।

गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीकका रूपमा पूजा गर्ने नेपाली परम्परा छ।

जनैपूर्णिमामा हातमा बाँधिएको रक्षा सूत्र गाईको पुच्छरमा बाँध्दा मृत्युपछि वैतरणी नदी पार गर्न सहयोग पुग्ने धार्मिक विश्वास छ।

गाई तिहारले पशुप्रति सम्मान, कृषि संस्कृतिको महत्त्व र जीवप्रतिको करुणाको सन्देश दिन्छ।

१. हिन्दू धर्ममा गाईलाई माता किन भनिन्छ?

हिन्दू धर्ममा गाईलाई 'गौमाता' अर्थात् गाईमाता भन्ने चलन छ। यसको मुख्य आधार गाईबाट प्राप्त हुने दूध र त्यसबाट बन्ने दही, घिउलगायतका पोषणयुक्त खाद्य पदार्थ हुन्। परम्परागत समाजमा गाईले परिवारको पोषणदेखि कृषि र धार्मिक अनुष्ठानसम्म महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। मानिसलाई आमाले दूध खुवाएर हुर्काएझैँ गाईको दूधले पनि मानव जीवनलाई पोषण दिने भएकाले गाईलाई मातृत्वको प्रतीक मानिएको धार्मिक व्याख्या पाइन्छ। यही कारण गाईलाई सम्मान, संरक्षण र सेवाको पात्रका रूपमा हेरिन्छ। हिन्दू परम्परामा गाईको दूध, दही, घिउ, गोबर र गोमूत्रलाई धार्मिक अनुष्ठानमा प्रयोग गरिने वस्तुका रूपमा पनि महत्त्व दिइएको छ। यी पाँच वस्तुको मिश्रणलाई पञ्चगव्य भनिन्छ। विभिन्न धार्मिक संस्कारमा यसको प्रयोग गर्ने परम्परा छ।

२. वेदकालीन परम्परामा गाईको महत्त्व

वेदकालीन समाजमा गाईलाई आर्थिक, सामाजिक र धार्मिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण सम्पत्तिका रूपमा लिइन्थ्यो। कृषि तथा पशुपालनमा आधारित समाजमा गाईबाट दूध र दुग्धजन्य पदार्थ प्राप्त हुन्थ्यो। गाई र गोरु खेतीपाती, खाद्य उत्पादन तथा दैनिक जीवनका आधार थिए। ऋग्वेदमा गाईसँग सम्बन्धित विभिन्न मन्त्र र प्रसङ्ग पाइन्छन्। गाईलाई पोषण, सम्पन्नता र कल्याणसँग जोडिएको छ। वैदिक यज्ञ तथा धार्मिक अनुष्ठानमा घिउ र दूधको प्रयोग हुने भएकाले गाईको महत्त्व धार्मिक जीवनसँग पनि जोडिएको थियो। यसरी गाईप्रतिको सम्मान केवल धार्मिक आस्थामा सीमित थिएन। यो तत्कालीन समाजको अर्थतन्त्र, कृषि प्रणाली र जीवनशैलीसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित थियो।

३. गाई र देवी लक्ष्मीबीचको सम्बन्ध

हिन्दू धर्ममा लक्ष्मीलाई धन, ऐश्वर्य, सौभाग्य र समृद्धिकी देवी मानिन्छ। गाईलाई पनि सम्पन्नता र पोषणको स्रोतका रूपमा लिइने भएकाले नेपाली परम्परामा गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीक मानेर पूजा गर्ने चलन छ। परम्परागत कृषि समाजमा गाई भएको घरलाई सम्पन्न र आत्मनिर्भर परिवारका रूपमा हेरिन्थ्यो। गाईबाट दूध, दही र घिउ प्राप्त हुन्थ्यो भने गाईको गोबर खेतीका लागि मलका रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो। यसले घरपरिवारको खाद्य सुरक्षा र कृषि उत्पादनमा योगदान पुर्‍याउँथ्यो। यही आर्थिक र सांस्कृतिक महत्त्वले गाईलाई समृद्धिसँग जोड्यो। तिहारमा गाईको पूजा गरेर परिवारमा सुख, शान्ति र सम्पन्नताको कामना गर्ने चलन यसै विश्वाससँग सम्बन्धित छ।

४. पौराणिक कथामा कामधेनु र गाईको महिमा

हिन्दू पौराणिक परम्परामा कामधेनु अर्थात् इच्छाअनुसार वस्तु प्रदान गर्न सक्ने दिव्य गाईको वर्णन पाइन्छ। कामधेनुलाई समृद्धि, पोषण र इच्छापूर्ति गर्ने प्रतीकका रूपमा चित्रण गरिएको छ। पुराणका विभिन्न कथामा कामधेनुको सम्बन्ध ऋषिमुनि, आश्रम र यज्ञसँग जोडिएको पाइन्छ। समुद्र मन्थनको प्रसङ्गमा पनि सुरभि नामक दिव्य गाईको उत्पत्ति भएको वर्णन श्रीमद्भागवत महापुराणको आठौँ स्कन्ध, आठौँ अध्यायमा पाइन्छ। उक्त गाईबाट यज्ञका लागि आवश्यक दूध, दही र घिउ प्राप्त हुने उल्लेख छ। कामधेनु र सुरभिसम्बन्धी कथाहरूले हिन्दू धार्मिक कल्पनामा गाईलाई सामान्य पशुभन्दा माथि राखिएको देखाउँछन्। यी कथाहरू गाईलाई जीवन धान्ने पोषण, धार्मिक कर्म र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा बुझ्ने आधार बनेका छन्।

५. वैतरणी नदी र गाईको पुच्छरसँग जोडिएको विश्वास

गाई तिहारसँग जोडिएको अर्को महत्त्वपूर्ण धार्मिक विश्वास वैतरणी नदीसँग सम्बन्धित छ। हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार मानिसको मृत्युपछि आत्माले परलोकको यात्रा गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यस यात्रामा वैतरणी नामक नदी पार गर्नुपर्ने धार्मिक कल्पना पाइन्छ। यस विश्वासअनुसार गाईको पुच्छर समातेर वैतरणी नदी पार गर्न सकिने मान्यता छ। नेपालमा जनैपूर्णिमाका दिन हातमा बाँधिएको रक्षा सूत्र गाई तिहारका दिन गाईको पुच्छरमा बाँध्ने चलन केही समुदायमा पाइन्छ। यसलाई मृत्युपछि आत्माको परलोक यात्रामा गाईले सहयोग गर्ने धार्मिक विश्वाससँग जोडिन्छ। यो परम्परा धार्मिक आस्था र लोकविश्वासमा आधारित छ। यसलाई वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित घटना नभई हिन्दू धार्मिक संस्कारको प्रतीकात्मक विश्वासका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

६. नेपालमा गाई तिहार कसरी मनाइन्छ?

गाई तिहारका दिन बिहानै गाईलाई नुहाइदिने, निधारमा टीका लगाउने र फूलको माला पहिर्‍याउने चलन छ। त्यसपछि गाईलाई घाँस, रोटी, फलफूल तथा विभिन्न परिकार खुवाएर पूजा गरिन्छ। कतिपय घरमा गाईको गोबरले आँगन तथा पूजा गर्ने स्थान लिपपोत गर्ने परम्परा पनि छ। गाईलाई पूजा गरेपछि परिवारका सदस्यले आशीर्वाद र समृद्धिको कामना गर्छन्। नेपालका विभिन्न भूगोल, जातजाति र समुदायअनुसार पूजाविधिमा केही भिन्नता देखिन्छ। कतै गाईलाई घरमै ल्याएर पूजा गरिन्छ भने कतै गोठ वा सार्वजनिक स्थानमा लगेर पूजा गर्ने चलन छ।

७. गाई र नेपाली कृषि संस्कृतिको सम्बन्ध

नेपालको परम्परागत कृषि प्रणालीमा गाई र गोरुको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ। गाईबाट दूध र दुग्धजन्य पदार्थ प्राप्त हुन्छ भने गोरुले खेत जोत्न र कृषि कार्यमा सहयोग पुर्‍याउँछ। गाईको गोबरलाई परम्परागत रूपमा जैविक मलका रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको छ। यसले माटोको उर्वराशक्ति कायम राख्न सहयोग गर्छ। ग्रामीण नेपाली समाजमा गाई केवल धार्मिक आस्थाको विषय नभई परिवारको जीविकोपार्जन र कृषि अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण हिस्सा पनि हो। नेपालको राष्ट्रिय जनावरसमेत गाई हुनु यसको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्वसँग जोडिएको विषय हो।

८. आधुनिक समयमा गाई तिहारको सन्देश

समयसँगै नेपाली समाजको जीवनशैली परिवर्तन भएको छ। सहरी क्षेत्रमा पशुपालन घट्दै गएको छ भने धेरै परिवारले गाईलाई प्रत्यक्ष रूपमा पाल्ने अवस्था पनि छैन। तर गाई तिहारको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व अझै कायम छ। यस पर्वले मानिसलाई आफूले उपभोग गर्ने खाद्य वस्तु, कृषि प्रणाली र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध सम्झाउँछ। गाईको पूजा गर्नुको अर्थ केवल एक दिन माला लगाइदिने र खाना खुवाउने मात्र होइन, पशुप्रति नियमित दया, संरक्षण र जिम्मेवारी देखाउनु पनि हो। पशुलाई अनावश्यक दुःख नदिने, सडकमा छाडिएका गाईको संरक्षण गर्ने, उचित आहार र स्वास्थ्य उपचारको व्यवस्था गर्ने तथा पशुपालनलाई व्यवस्थित बनाउने व्यवहारले गाई तिहारको वास्तविक सन्देशलाई जीवन्त राख्न सक्छ।