बुधवार, कार्तिक २५ गते २०८३
आफूलाई नै देवत्व मानेर पूजा गर्ने अनौठो परम्परा: म्हः पूजा, आत्मशुद्धि र नेपाल संवत्को नयाँ वर्षको कथा
मंगलवार , कार्तिक २४, २०८३
नेपालसेज | काठमाडौं । नेपाली तिहारअन्तर्गत कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन नेवार समुदायले म्हः पूजा अर्थात् आफ्नै शरीर र आत्माको पूजा गर्ने मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा मनाउँछन्। सामान्यतया अन्य धार्मिक संस्कारमा देवीदेवता वा प्रकृतिका प्रतीकको पूजा गरिने भए पनि म्हः पूजामा मानिस स्वयंलाई सम्मानपूर्वक पूजा गरिन्छ। नेपाल भाषामा ‘म्हः’ को अर्थ शरीर वा आफू भन्ने हुन्छ। यस दिन परिवारका प्रत्येक सदस्यका लागि छुट्टाछुट्टै मण्डल बनाइन्छ र त्यसमा बसेर पूजा, आराधना तथा शुभकामना ग्रहण गरिन्छ। म्हः पूजाले मानिसले आफ्नो शरीर, आत्मा, स्वास्थ्य र जीवनको महत्त्व बुझ्नुपर्ने सन्देश दिन्छ। यसै दिन नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष पनि सुरु हुने भएकाले नेवार समुदायका लागि यसको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व अझ विशेष छ। आत्मशुद्धि, दीर्घायु, ज्ञान, सुख, समृद्धि र नयाँ सुरुवातको कामना गर्दै मनाइने यस पर्वले नेवार समुदायको मौलिक पहिचान, पारिवारिक एकता र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक सम्पदालाई जीवित राखेको छ।
म्हः पूजा नेवार समुदायको मौलिक परम्परा हो, जसमा मानिसले आफ्नै शरीर र आत्माको पूजा गर्छ।
नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष अर्थात् कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन म्हः पूजा मनाइन्छ।
प्रत्येक परिवारका सदस्यका लागि छुट्टाछुट्टै मण्डल बनाएर पूजा गर्ने परम्परा यस पर्वको प्रमुख विशेषता हो।
म्हः पूजाले आत्मसम्मान, आत्मशुद्धि, दीर्घायु, स्वास्थ्य र जीवनप्रतिको कृतज्ञताको सन्देश दिन्छ।
नेपाल संवत्को सुरुवातसँग शंखधर साख्वाको नाम जोडिएको छ। जनविश्वासअनुसार उनले जनताको ऋणमोचन गरेर नयाँ संवत् प्रारम्भ गरेका थिए।
.jpeg)
म्हः पूजा नेवार समुदायको मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा हो। नेपाल भाषामा ‘म्हः’ भन्नाले शरीर वा आफू भन्ने अर्थ लाग्छ। ‘पूजा’ भनेको आराधना वा सम्मान गर्नु हो। यसरी म्हः पूजाको शाब्दिक अर्थ आफ्नै शरीर वा स्वयंको पूजा गर्नु भन्ने हुन्छ। यस दिन मानिसले आफ्नो शरीर र आत्मालाई जीवनको महत्त्वपूर्ण आधार मानेर पूजा गर्छन्। सामान्यतया मानिसले भगवान्, देवीदेवता, प्रकृति, पुर्खा वा अन्य धार्मिक प्रतीकको पूजा गर्छन्। तर म्हः पूजामा पूजा गर्ने व्यक्ति स्वयं नै पूजाको केन्द्रमा हुन्छ। यसको मूल दर्शन मानिसले आफ्नो अस्तित्वलाई सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने हो। मानिसले आफ्नो जीवनमा परिवार, समाज र अरूका लागि जिम्मेवारी निर्वाह गर्छ। तर आफ्नै स्वास्थ्य, शरीर र मानसिक सन्तुलनको महत्त्व बिर्सन सक्छ। म्हः पूजाले आफूलाई पनि सम्मान, माया र संरक्षण आवश्यक हुन्छ भन्ने सम्झाउँछ। यसलाई आत्मसम्मान, आत्मचेतना र जीवनप्रतिको कृतज्ञताको पर्वका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
म्हः पूजाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष आत्मचेतनासँग जोडिएको छ। यस परम्पराले मानिसको शरीर र जीवनलाई पवित्र अस्तित्वका रूपमा सम्मान गर्छ। आफूलाई सम्मान नगरी अरूलाई वास्तविक अर्थमा सम्मान गर्न कठिन हुन्छ भन्ने दार्शनिक सन्देश यसबाट लिन सकिन्छ। हिन्दू तथा बौद्ध दार्शनिक परम्परामा आत्मा, चेतना र शरीरबीचको सम्बन्धबारे विभिन्न व्याख्या पाइन्छन्। मानिसको वास्तविक स्वरूप केवल भौतिक शरीरमा सीमित हुँदैन भन्ने आध्यात्मिक अवधारणा पनि पाइन्छ। म्हः पूजामा आफ्नै अस्तित्वको पूजा गरिनुले मानिसले आफ्नो जीवनप्रति सचेत हुनुपर्ने भाव व्यक्त गर्छ।
तर म्हः पूजालाई कुनै एउटै वैदिक मन्त्र वा पुराणमा आधारित संस्कार भनेर प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। यो नेवार समुदायको आफ्नै ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परा हो, जसमा हिन्दू तथा बौद्ध धार्मिक प्रभाव र स्थानीय संस्कारको विशिष्ट सम्मिश्रण पाइन्छ।
म्हः पूजा नेपाल संवत्को नयाँ वर्षका दिन अर्थात् कार्तिक शुक्ल प्रतिपदामा मनाइन्छ। तिहारको पाँचदिने पर्वमा यो सामान्यतया चौथो दिन पर्छ। तर तिथिको निर्धारणका कारण पात्रोअनुसार मिति परिवर्तन हुन सक्छ। नेवार समुदायका लागि यो दिन केवल धार्मिक पूजा गर्ने अवसर मात्र होइन, नयाँ वर्षको स्वागत गर्ने सांस्कृतिक पर्व पनि हो। पुरानो वर्षलाई बिदाइ गर्दै नयाँ वर्षमा स्वास्थ्य, दीर्घायु, समृद्धि र सफलताको कामना गरिन्छ।
यस दिन परिवारका सदस्यहरू भेला भएर आफ्नै मण्डलअगाडि बस्छन् र पूजा ग्रहण गर्छन्। त्यसपछि सामूहिक भोजन तथा शुभकामना आदानप्रदान गरिन्छ। यसले व्यक्तिगत जीवन र पारिवारिक सम्बन्धलाई एकैसाथ जोड्ने काम गर्छ।
म्हः पूजाको सबैभन्दा विशिष्ट पक्ष मण्डल निर्माण हो। मण्डल धार्मिक तथा आध्यात्मिक प्रतीक हो। यसले व्यक्ति, ब्रह्माण्ड, जीवन र सन्तुलनबीचको सम्बन्धलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। यस दिन घरको आँगन वा पूजा गर्ने स्थानमा परिवारका प्रत्येक सदस्यका लागि छुट्टाछुट्टै मण्डल बनाइन्छ।
मण्डल बनाउँदा चामलको पिठो, तेल, पानी, अक्षता, अबिर, विभिन्न रङ, फूल तथा अन्य पूजासामग्री प्रयोग गर्ने परम्परा छ। यसको स्वरूप र विधि परिवार तथा स्थानीय परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ। प्रत्येक व्यक्तिको मण्डल अलग बनाउनुको अर्थ प्रत्येक व्यक्तिको आफ्नै अस्तित्व र जीवनको महत्त्व छ भन्ने हो।
मण्डलको बीचमा राखिने सामग्री तथा विभिन्न घेराहरूलाई जीवनका तत्त्व, सुरक्षा, पवित्रता र समृद्धिसँग प्रतीकात्मक रूपमा जोडिन्छ। मण्डलअगाडि बसेर पूजा गर्नुले मानिसलाई आफ्नो जीवन, कर्म र अस्तित्वप्रति सचेत बनाउँछ।
म्हः पूजामा विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक सामग्री प्रयोग गरिन्छ। तिनको आफ्नै प्रतीकात्मक महत्त्व छ।
परिवारका सदस्यहरूलाई क्रमशः पूजा सामग्री अर्पण गरिन्छ। यसले प्रत्येक व्यक्तिको जीवनप्रति समान सम्मान र शुभकामना व्यक्त गर्छ।
म्हः पूजामा परिवारका सबै सदस्य एकै स्थानमा भेला हुने परम्परा छ। घरका सदस्यहरूका लागि छुट्टाछुट्टै मण्डल तयार गरिन्छ। सामान्यतया परिवारका सदस्यहरू उमेर तथा परम्परागत क्रमअनुसार बस्छन्। घरको ज्येष्ठ महिला वा पूजा सञ्चालन गर्ने सदस्यले परिवारका अन्य सदस्यलाई पूजा सामग्री अर्पण गर्ने परम्परा धेरै परिवारमा पाइन्छ।
प्रत्येक सदस्यलाई फूल, टीका, बत्ती, धागो, फलफूल र सगुन अर्पण गरिन्छ। यस क्रममा परिवारका सदस्यको स्वास्थ्य, दीर्घायु, सुख, समृद्धि र सफलताको कामना गरिन्छ। म्हः पूजामा महिला, पुरुष, बालबालिका तथा वृद्धवृद्धा सबैको आफ्नै मण्डल हुन्छ। यसले परिवारका प्रत्येक सदस्यको अस्तित्व र सम्मानलाई समान रूपमा स्वीकार गर्ने सांस्कृतिक पक्ष देखाउँछ। पूजा सम्पन्न भएपछि परिवारका सदस्यहरू सामूहिक भोजन गर्छन् र नयाँ वर्षको शुभकामना आदानप्रदान गर्छन्।
हिन्दू तथा बौद्ध दर्शनमा मानव शरीर र ब्रह्माण्डलाई पञ्चतत्त्वसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। पञ्चतत्त्व भन्नाले पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाश हुन्। यी पाँच तत्त्वले भौतिक संसार तथा मानव शरीरको संरचनालाई प्रतिनिधित्व गर्छन् भन्ने दार्शनिक मान्यता छ। म्हः पूजामा प्रयोग गरिने मण्डल र पूजासामग्रीलाई कतिपय व्याख्यामा पञ्चतत्त्वसँग जोडिन्छ।
पृथ्वीले स्थिरता र आधार, जलले जीवन र प्रवाह, अग्निले ऊर्जा र परिवर्तन, वायुले श्वास र गति तथा आकाशले विस्तार र अस्तित्वको प्रतीकात्मक अर्थ दिन्छ। यस दृष्टिकोणबाट म्हः पूजा मानिस आफ्नो अस्तित्वका विभिन्न पक्षप्रति सचेत हुने अवसर पनि हो। यसले शरीर र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई बुझ्न तथा जीवनलाई सन्तुलित राख्न प्रेरित गर्छ।
नेपाल संवत् नेपालको मौलिक संवत् प्रणाली हो। यसको सुरुवात सन् ८७९ ईस्वीमा भएको मानिन्छ। यसको सुरुवातसँग शंखधर साख्वाको नाम विशेष रूपमा जोडिएको छ। शंखधर साख्वा काठमाडौंका एक परोपकारी व्यापारी थिए। उनी नेपाल संवत्का प्रवर्तकका रूपमा सम्मानित छन्। प्रचलित किंवदन्तीअनुसार तत्कालीन समयमा काठमाडौं उपत्यकाका धेरै मानिस ऋणको बोझमा थिए। शंखधर साख्वाले आफ्नो सम्पत्तिको उपयोग गरी जनताको ऋण चुक्ता गरिदिएका थिए।
उनको यस परोपकारी कार्यको सम्झनामा नयाँ संवत् सुरु गरिएको भन्ने जनविश्वास छ। यस कथाले नेपाल संवत्लाई केवल समय गणना गर्ने प्रणालीका रूपमा नभई सामाजिक न्याय, परोपकार र जनकल्याणसँग जोडिएको सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। नेपाल संवत्को सुरुवातको वर्षलाई प्रायः ८७९ ईस्वी भनिए पनि ऐतिहासिक पात्रो रूपान्तरण र मिति गणनाका कारण कतिपय स्रोतमा ८८० पनि उल्लेख गरिएको पाइन्छ।
शंखधर साख्वा नेपालका राष्ट्रिय विभूतिमध्ये एक हुन्। उनलाई नेपाल संवत्का प्रवर्तक तथा परोपकारी व्यक्तित्वका रूपमा सम्मान गरिन्छ। प्रचलित ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक कथाअनुसार उनले जनताको ऋणमोचन गरी समाजलाई आर्थिक बोझबाट मुक्त गराउने काम गरेका थिए। यस कार्यको सम्झनामा नेपाल संवत् प्रारम्भ भएको जनविश्वास छ।
नेपाल सरकारले शंखधर साख्वालाई २०५६ मंसिर २ गते राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरेको थियो। उनको योगदानले नेपाल संवत्लाई केवल नेवार समुदायको पात्रो प्रणालीमा सीमित नराखी नेपालको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पहिचानको हिस्सा बनाएको छ। उनको नामसँग जोडिएको परोपकारको कथाले नयाँ वर्षको सुरुवातलाई सामाजिक जिम्मेवारी र जनकल्याणको सन्देशसँग जोड्छ।
म्हः पूजा र नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। नेवार समुदायका लागि लक्ष्मी पूजा पुरानो वर्षको समापनसँग सम्बन्धित छ भने म्हः पूजा नयाँ वर्षको स्वागत गर्ने अवसर हो। यस दिन बिहानदेखि नै घरपरिवारमा नयाँ वर्षको तयारी गरिन्छ। घर सफा गर्ने, पूजास्थल सजाउने, परिकार तयार गर्ने र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने परम्परा छ।
साँझ म्हः पूजा गरी नयाँ वर्षमा आफ्नो जीवन स्वस्थ, सुखी र समृद्ध रहोस् भन्ने कामना गरिन्छ। नयाँ वर्षको अवसरमा नेवार समुदायले ‘न्हूदँया भिन्तुना’ अर्थात् नयाँ वर्षको शुभकामना आदानप्रदान गर्छन्। यसले नेवार समुदायको भाषा, कला, संस्कृति र ऐतिहासिक पहिचानलाई पुस्तौँसम्म जीवित राख्न सहयोग पुर्याएको छ।
म्हः पूजा नेवार समुदायको मौलिक पहिचानसँग जोडिएको विशेष पर्व हो। काठमाडौं, भक्तपुर र ललितपुरसहित नेवार समुदायको बसोबास रहेका विभिन्न स्थानमा यसलाई विशेष विधिका साथ मनाइन्छ। नेवार समुदायभित्र हिन्दू र बौद्ध दुवै धार्मिक परम्परा पाइन्छन्। दुवै धार्मिक पृष्ठभूमिका नेवार परिवारमा म्हः पूजा मनाउने चलन छ। यसले म्हः पूजालाई कुनै एक धार्मिक सम्प्रदायमा सीमित नगरी नेवार समुदायको साझा सांस्कृतिक पहिचान बनाएको छ।
म्हः पूजाको क्रममा परिवारका सबै सदस्य भेला हुनु, मण्डल बनाउनु, परम्परागत परिकार तयार गर्नु र पूजा विधि सम्पन्न गर्नुले पारिवारिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। यस पर्वले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो भाषा, संस्कृति र परम्पराबारे सिक्ने अवसरसमेत प्रदान गर्छ।
म्हः पूजाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सन्देश मानिसले आफ्नो जीवनको मूल्य बुझ्नुपर्छ भन्ने हो। आफ्नो शरीरको सम्मान गर्नु, स्वास्थ्यको ख्याल राख्नु, मानसिक सन्तुलन कायम गर्नु र आफ्नो अस्तित्वप्रति कृतज्ञ हुनु यस पर्वको मूल भावसँग जोडिन्छ। म्हः पूजाले मानिसलाई अरूको सम्मान गर्नुअघि आफ्नो जीवनको महत्त्व बुझ्न प्रेरित गर्छ।
यसको अर्थ आफूलाई अरूभन्दा ठूलो ठान्नु होइन। बरु प्रत्येक व्यक्तिको जीवन र अस्तित्व सम्मानयोग्य छ भन्ने बुझ्नु हो। यसले परिवारमा प्रत्येक सदस्यको समान महत्त्व, आपसी सद्भाव र सामाजिक जिम्मेवारीको भावना विकास गर्न मद्दत गर्छ। आजको व्यस्त जीवनमा आत्मचिन्तन, स्वास्थ्य र मानसिक सन्तुलनको आवश्यकता झन् बढेको छ। त्यसैले म्हः पूजाको दर्शन आधुनिक समाजमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।
आधुनिक जीवनशैलीसँगै मानिसको दैनिकी व्यस्त र प्रतिस्पर्धात्मक बन्दै गएको छ। यस्तो अवस्थामा म्हः पूजाले मानिसलाई आफ्नो शरीर, स्वास्थ्य, मानसिक अवस्था र जीवनप्रति ध्यान दिनुपर्ने सन्देश दिन्छ। विदेशमा बसोबास गर्ने नेवार परिवारले समेत म्हः पूजा मनाउने गरेका छन्। यसले भौगोलिक दूरीका बाबजुद सांस्कृतिक पहिचान र पारिवारिक सम्बन्धलाई जोडिराखेको छ।
आज कतिपय परिवारले परम्परागत मण्डल आफैँ बनाउँछन् भने कतिपयले तयार सामग्री र आधुनिक विधिको प्रयोग गर्छन्। तर पूजा विधिमा परिवर्तन आए पनि आत्मसम्मान, दीर्घायु र नयाँ वर्षको शुभकामनाको मूल भावना कायम छ। म्हः पूजाको संरक्षण गर्नु भनेको एउटा धार्मिक विधि जोगाउनु मात्र होइन; नेवार समुदायको भाषा, कला, संस्कृति, पारिवारिक परम्परा र नेपालको मौलिक पात्रो प्रणालीलाई पनि संरक्षण गर्नु हो।
Be the first to comment!
.gif)
प्रतिक्रिया दिनुहोस