नेपालसेज | काठमाडौं । नेपाली समाजमा सत्य, अहिंसा, नैतिकता र सामाजिक सुधारको सन्देश फैलाउने व्यक्तित्वमध्ये महागुरु फाल्गुनन्द लिङ्देनको नाम सम्मानका साथ स्मरण गरिन्छ। किरात धर्मका आध्यात्मिक गुरु तथा समाज सुधारकका रूपमा परिचित उनको जन्म वि.सं. १९४२ कात्तिक २५ गते इलामको तत्कालीन इभाङ क्षेत्रस्थित चुक्चिनाम्बामा भएको थियो। उनका पिता जगनबाज लिम्बू र माता हंसमती लिम्बू थिए। उनले आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा धार्मिक चेतना, सामाजिक सुधार र किरात समुदायको मौलिक पहिचान संरक्षणमा समर्पित गरेका थिए। त्यस समय पूर्वी नेपालको ग्रामीण समाजमा अशिक्षा, गरिबी, मदिरा सेवन, पशुबलि, सामाजिक विभेद र खर्चिला संस्कारको प्रभाव थियो। यस्तो अवस्थामा फाल्गुनन्दले धर्मलाई केवल पूजा र कर्मकाण्डमा सीमित नराखी मानिसको व्यवहार, नैतिकता र सामाजिक जीवन सुधार गर्ने माध्यमका रूपमा अघि सारेका थिए।

सम्पादकीय सारांश

Verified

महागुरु फाल्गुनन्द लिङ्देनको जन्म वि.सं. १९४२ कात्तिक २५ गते इलाममा भएको थियो।

उनले वि.सं. १९८८ वैशाख २४ गते पाँचथरको शिलौतीमा ‘सत्यधर्म मुचुल्का’ घोषणा गर्दै सामाजिक सुधारको अभियान अघि बढाएका थिए।

उनले मदिरा सेवन, पशुबलि, अनावश्यक भोजभतेर र सामाजिक कुरीतिविरुद्ध सुधारका विचार अघि सारेका थिए।

महिला शिक्षा, छोराछोरीबीच समान व्यवहार, मातृभाषा, सिरिजङ्गा लिपि र किरात संस्कृतिको संरक्षणमा उनको जोड थियो।

नेपाल सरकारले वि.सं. २०६६ मंसिर १६ गते उनलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरेको थियो।

फाल्गुनन्दको जीवन र योगदानसँग सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण रूपमा जोडिएको दस्तावेज हो—‘सत्यधर्म मुचुल्का’। वि.सं. १९८८ वैशाख २४ गते पाँचथरको शिलौतीमा उनले पूर्वी नेपालका १० लिम्बुवान र १७ थुमका अगुवा तथा प्रतिनिधिहरूलाई भेला गराएर सामाजिक सुधारका प्रस्ताव अघि सारेका थिए। यही भेलासँग सम्बन्धित घोषणालाई सत्यधर्म मुचुल्का भनिन्छ। यसमार्फत उनले मदिरा तथा नशालु पदार्थको सेवनबाट टाढा रहन, पशुबलि र हिंसात्मक धार्मिक अभ्यासको सट्टा अहिंसात्मक पूजा पद्धति अपनाउन, अनावश्यक भोजभतेर तथा खर्चिला सामाजिक संस्कार कम गर्न र विवाहमा आर्थिक बोझ सिर्जना गर्ने चलन हटाउन आह्वान गरेका थिए। साथै सत्य बोल्ने, नैतिक आचरण अपनाउने, अनुशासित जीवन बिताउने र समाजमा आपसी सद्भाव कायम राख्ने विचार अघि सारेका थिए। सत्यधर्म मुचुल्कालाई किरात समाजमा धार्मिक चेतनासँगै सामाजिक परिवर्तनको आधार बनाउने ऐतिहासिक प्रयासका रूपमा हेरिन्छ।

उनका विचारमा सामाजिक सुधारका लागि महिला र पुरुषबीच समान व्यवहार आवश्यक थियो। त्यस समय छोरीलाई शिक्षाबाट वञ्चित गर्ने, छोरालाई बढी महत्त्व दिने र महिलालाई सामाजिक निर्णय प्रक्रियामा कम स्थान दिने प्रवृत्तिविरुद्ध उनले छोरीलाई पनि छोरासरह शिक्षा र अवसर दिनुपर्ने विचार अघि सारेका थिए। विवाहका नाममा हुने अनावश्यक आर्थिक लेनदेन, दाइजो तथा परिवारलाई ऋणको बोझमा पार्ने चलनलाई निरुत्साहित गर्ने उनको अभियान पनि महिला सम्मान र सामाजिक समानतासँग सम्बन्धित थियो। धार्मिक अभ्यासमा पशुबलिको विकल्पमा अहिंसात्मक पूजा पद्धति अपनाउने उनको आग्रहले जीवप्रति दया, मानवीय संवेदना र नैतिक जिम्मेवारीको सन्देश दिएको थियो। उनको सुधारवादी विचारले धर्मलाई समाजको कल्याण, मानवीय व्यवहार र सकारात्मक परिवर्तनसँग जोडेको देखिन्छ।

किरात समुदायको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको प्रमुख आधार मुन्धुम हो। यसमा समुदायको मौखिक धार्मिक ज्ञान, उत्पत्ति कथा, संस्कार, जीवन पद्धति र सांस्कृतिक स्मृति समेटिएका छन्। फाल्गुनन्दले किरात समुदायलाई आफ्नो मौलिक धार्मिक परम्परा, भाषा, लिपि र संस्कृतिप्रति सचेत रहन प्रेरित गरेका थिए। विशेषगरी सिरिजङ्गा लिपिको प्रचारप्रसार र सांस्कृतिक पहिचानसँग यसको सम्बन्धलाई महत्त्व दिएका थिए। सिरिजङ्गा लिपि लिम्बू भाषाको लेखन परम्परासँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण लिपि हो। यसका साथै उनले माङहिम निर्माण र सामूहिक धार्मिक गतिविधिलाई प्रोत्साहन गरेका थिए। पाँचथरको शिलौती र लब्रेकुटी क्षेत्र उनको साधना, धार्मिक गतिविधि र सुधार अभियानसँग जोडिएका महत्त्वपूर्ण स्थलका रूपमा परिचित छन्। उनको अभियानले किरात समुदायभित्र आफ्नो धर्म, भाषा र संस्कृतिको संरक्षण गर्दै नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्ने चेतना विस्तार गर्न सहयोग पुर्‍यायो।

फाल्गुनन्दसँग सम्बन्धित धार्मिक सुधारवादी धारालाई सत्यहाङ्मा परम्परा वा सत्यहाङ्मा आन्दोलनका रूपमा पनि चिनिन्छ। यसको मूल भाव सत्य, अहिंसा, नैतिकता र धार्मिक आचरणको शुद्धतासँग जोडिएको छ। यस धाराले परम्परागत मुन्धुम संस्कारको पुनर्व्याख्या गर्दै पशुबलि तथा मदिराको प्रयोगबाट टाढा रहने अभ्यासलाई प्राथमिकता दिएको छ। यद्यपि किरात समुदायभित्र विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक अभ्यास रहेका छन्, त्यसैले सत्यहाङ्मा परम्परालाई सम्पूर्ण किरात समुदायको एउटै धार्मिक अभ्यासका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। फाल्गुनन्दको योगदानलाई सम्मान गर्दै नेपाल सरकारले वि.सं. २०६६ मंसिर १६ गते उनलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरेको थियो। उनी नेपालको १६औँ राष्ट्रिय विभूतिका रूपमा सम्मानित छन्। यसले उनको योगदानलाई किरात समुदायको सीमाभन्दा बाहिर राष्ट्रिय इतिहास र पहिचानको हिस्साका रूपमा स्वीकार गरिएको महत्त्वपूर्ण घटना हो।

हरेक वर्ष कात्तिक २५ गते किरात समुदायले महागुरु फाल्गुनन्दको जन्मजयन्ती मनाउँछन्। यस अवसरमा इलाम, पाँचथर, ताप्लेजुङ, तेह्रथुम, झापा, काठमाडौंलगायत विभिन्न स्थानमा धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ। माङहिम तथा धार्मिक स्थलहरूमा पूजा, प्रवचन, माल्यार्पण, सांस्कृतिक झाँकी र सत्यधर्म मुचुल्काबारे छलफल गरिन्छ। फाल्गुनन्दले उठाएका महिला शिक्षा, समानता, अहिंसा, सामाजिक कुरीतिविरुद्धको अभियान र सांस्कृतिक पहिचान संरक्षणका विषय आज पनि सान्दर्भिक छन्। मदिराको दुरुपयोग, लैङ्गिक विभेद, दाइजो प्रथा, अनावश्यक सामाजिक खर्च र मातृभाषा तथा संस्कृतिको संरक्षणजस्ता विषयमा उनको विचारले नयाँ पुस्तालाई सोच्न प्रेरित गर्छ। फाल्गुनन्द जयन्ती उनको जन्मदिनको स्मरण मात्र नभई सत्य, अहिंसा, समानता र सामाजिक सद्भावलाई व्यवहारमा उतार्ने संकल्पको अवसर पनि हो।