बुधवार, कार्तिक २५ गते २०८३
भगवान् कृष्णले किन उठाए गोवर्धन पर्वत? गोरु तिहारको धार्मिक, पौराणिक र कृषि संस्कृतिसँग जोडिएको महत्त्व
मंगलवार , कार्तिक २४, २०८३
नेपालसेज | काठमाडौं । तिहारको चौथो दिन अर्थात् कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन नेपालमा गोवर्धन पूजा तथा गोरु तिहार धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्वका साथ मनाइन्छ। हिन्दू पौराणिक मान्यताअनुसार यस दिन भगवान् श्रीकृष्णले देवराज इन्द्रको अहंकार तोड्दै ब्रजवासीलाई भीषण वर्षाबाट जोगाउन गोवर्धन पर्वत उठाएको घटनाको स्मरण गरिन्छ। श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धमा वर्णित यस कथाले प्रकृतिको संरक्षण, जीविकोपार्जनका आधारप्रतिको कृतज्ञता र शक्तिको अहंकारभन्दा धर्म तथा करुणा ठूलो हुने सन्देश दिन्छ। यसै दिन नेपालमा कृषि कार्यमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउने गोरुलाई फूलको माला लगाउने, टीका लगाउने र विशेष भोजन खुवाएर पूजा गर्ने परम्परा छ। परम्परागत नेपाली कृषि प्रणालीमा खेत जोत्न, अन्न उत्पादन गर्न र सामान ओसारपसार गर्न गोरुको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ। त्यसैले गोवर्धन पूजा र गोरु तिहार केवल धार्मिक कर्मकाण्ड होइनन्; यी पर्वले प्रकृति, कृषि, श्रम, पशुप्रेम र मानव जीवनको आधारप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसर प्रदान गर्छन्।
गोवर्धन पूजा भगवान् श्रीकृष्णले ब्रजवासीलाई इन्द्रको प्रकोपबाट जोगाउन गोवर्धन पर्वत उठाएको पौराणिक घटनासँग सम्बन्धित छ।
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धका अध्याय २४ र २५ मा गोवर्धन पूजा र कृष्णले पर्वत उठाएको कथा वर्णन गरिएको छ।
गोवर्धन पर्वतलाई प्रकृति, पर्यावरण, जलस्रोत, वनस्पति र जीविकोपार्जनको आधारका रूपमा सम्मान गरिन्छ।
गोरु तिहारले नेपालको परम्परागत कृषि प्रणालीमा गोरुले पुर्याएको योगदान र किसानको श्रमलाई सम्मान गर्छ।
भगवान् शिवको वाहन नन्दीको धार्मिक प्रतीक र कृषि जीवनमा गोरुको व्यावहारिक महत्त्वले यस पर्वलाई थप सांस्कृतिक अर्थ दिएको छ।
.jpeg)
गोवर्धन पूजा हिन्दू धर्ममा भगवान् श्रीकृष्ण र गोवर्धन पर्वतसँग सम्बन्धित विशेष पर्व हो। यो कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन मनाइन्छ। गोवर्धन पर्वत भारतको उत्तर प्रदेशस्थित ब्रज क्षेत्रमा रहेको पवित्र पर्वत हो। हिन्दू धार्मिक परम्परामा यसलाई भगवान् श्रीकृष्णको लीलास्थल र प्रकृतिको दिव्य प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ।
गोवर्धन पूजाको प्रमुख धार्मिक आधार श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध, अध्याय २४ र २५ हो। अध्याय २४ मा कृष्णले ब्रजवासीलाई इन्द्रको यज्ञको सट्टा गाई, ब्राह्मण र गोवर्धन पर्वतको पूजा गर्न प्रेरित गरेको प्रसङ्ग छ। अध्याय २५ मा इन्द्रले वर्षा र आँधी पठाएपछि कृष्णले गोवर्धन पर्वत उठाएर ब्रजवासीको रक्षा गरेको कथा वर्णन गरिएको छ। यस पर्वको मूल भाव मानिसले आफ्नो जीवन धान्ने प्रकृति, जल, जमिन, वनस्पति र पशुपक्षीप्रति कृतज्ञ हुनुपर्छ भन्ने हो।
ब्रज क्षेत्रमा भगवान् कृष्णको बाल्यकाल गाई चराउने गोठालो समुदायसँग बितेको थियो। त्यहाँका मानिसको जीवन गाईवस्तु, दूध उत्पादन, घाँस, वनजङ्गल र गोवर्धन पर्वतको प्राकृतिक स्रोतसँग जोडिएको थियो। एकपटक ब्रजवासीहरू देवराज इन्द्रलाई प्रसन्न पार्न ठूलो यज्ञको तयारी गरिरहेका थिए। उनीहरूको विश्वास थियो कि इन्द्रले वर्षा गराउने भएकाले खेतीपाती र पशुपालनका लागि उनको आराधना आवश्यक छ।
त्यस समयमा बालकृष्णले आफ्ना पिता नन्द महाराजसँग उक्त यज्ञको उद्देश्यबारे प्रश्न गरे। उनले ब्रजवासीको जीविकोपार्जन प्रत्यक्ष रूपमा गाई, वन, पर्वत र प्राकृतिक वातावरणमा निर्भर रहेको बताए। मानिसले आफूलाई जीवन दिने प्रकृति र आफ्नो कर्मको आधारलाई सम्मान गर्नुपर्ने उनको तर्क थियो। कृष्णको सुझावअनुसार ब्रजवासीले इन्द्रका लागि तयार पारेको सामग्रीबाटै गाई, ब्राह्मण र गोवर्धन पर्वतको पूजा गरे। यो प्रसङ्ग भागवत पुराणको दशम स्कन्ध, अध्याय २४ मा उल्लेख छ।
ब्रजवासीले आफ्नो परम्परागत पूजा नगरेको थाहा पाएपछि इन्द्र क्रोधित भए। उनले आफूलाई अपमान गरिएको ठानेर ब्रज क्षेत्रमा भीषण वर्षा गराउन संवर्तक नामका प्रलयकारी मेघ पठाए भन्ने पौराणिक कथा छ। तीव्र वर्षा, आँधी र बाढीले ब्रजवासीको जीवन संकटमा पर्यो। गाईवस्तु, बालबालिका र वृद्धवृद्धासमेत सुरक्षित स्थानको खोजीमा थिए।
यसपछि सबै ब्रजवासी भगवान् कृष्णको शरणमा पुगे। कृष्णले आफ्नो कान्छी औँलामा गोवर्धन पर्वत उठाएर विशाल छाताजस्तो बनाए। ब्रजवासीहरूले आफ्ना परिवार र गाईवस्तुसहित पर्वतमुनि आश्रय लिए। पौराणिक कथाअनुसार कृष्णले लगातार सात दिनसम्म पर्वत धारण गरेर सबैको रक्षा गरे। इन्द्रले आफ्नो शक्ति प्रयोग गर्दा पनि कृष्णको दिव्य सामर्थ्यसामु सफल हुन नसकेपछि आफ्नो अहंकार त्यागे। वर्षा रोकियो र ब्रजवासी सुरक्षित भए। यस घटनापछि इन्द्रले कृष्णको दिव्य स्वरूप स्वीकार गर्दै सम्मान प्रकट गरेको कथा भागवत पुराणमा वर्णन गरिएको छ।
नेपालका विभिन्न स्थानमा गोवर्धन पूजाका दिन गाईको गोबरबाट पर्वतजस्तो आकृति बनाएर पूजा गर्ने परम्परा छ। यसलाई गोवर्धन पर्वतको प्रतीकात्मक स्वरूपका रूपमा लिइन्छ। त्यसमा फूल, अक्षता, टीका र विभिन्न परिकार अर्पण गरिन्छ। गोबरलाई परम्परागत ग्रामीण जीवनमा जैविक मल, इन्धन तथा कृषि प्रणालीका विभिन्न काममा प्रयोग गरिँदै आएको छ। यसले प्राकृतिक स्रोतको पुनःप्रयोग र कृषि जीवनसँगको सम्बन्धलाई पनि देखाउँछ।
गोवर्धन पूजामा अन्नकूटको परम्परा पनि विशेष महत्त्वपूर्ण छ। अन्नकूटको अर्थ विभिन्न प्रकारका अन्न तथा परिकारको थुप्रो वा सामूहिक अर्पण भन्ने हुन्छ। यस दिन विभिन्न खाद्य परिकार तयार गरी भगवान् कृष्ण तथा गोवर्धनलाई अर्पण गरिन्छ। यसले अन्नको सम्मान र उत्पादन गर्ने किसानप्रतिको कृतज्ञता व्यक्त गर्छ।
गोवर्धन पूजाकै दिन नेपालमा गोरु तिहार मनाउने परम्परा छ। नेपालको परम्परागत कृषि प्रणालीमा गोरुको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रहिआएको छ। खेत जोत्न, बारी खनजोत गर्न, अन्न ओसारपसार गर्न र विभिन्न कृषि कार्यमा गोरुको प्रयोग गरिन्थ्यो। आधुनिक कृषि उपकरणको विकास हुनुअघि गोरु ग्रामीण अर्थतन्त्रको प्रमुख आधारमध्ये एक थियो।
किसानका लागि गोरु केवल पशु थिएन। यो खेतीपातीको साथी, परिवारको उत्पादन प्रणालीको हिस्सा र जीविकोपार्जनको महत्त्वपूर्ण आधार थियो। त्यसैले यस दिन गोरुलाई नुहाइदिने, फूलको माला लगाइदिने, निधारमा टीका लगाउने र मिठो खानेकुरा खुवाउने परम्परा छ। गोरुको पूजा गर्नु भनेको कृषि उत्पादनमा सहयोग गर्ने जीवप्रति सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्नु हो।
गोरुको धार्मिक महत्त्व भगवान् शिवसँग पनि जोडिएको छ। भगवान् शिवको वाहन नन्दीलाई वृषभ अर्थात् साँढेका रूपमा चित्रण गरिन्छ। शिव मन्दिरहरूमा शिवलिङ्गको अगाडि नन्दीको मूर्ति राखिएको देख्न सकिन्छ। नन्दीलाई शिवका परम भक्त, द्वारपाल र धर्मको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ।
शैव धार्मिक परम्परामा नन्दीले निष्ठा, शक्ति, धैर्य र समर्पणको प्रतिनिधित्व गर्छन्। हिन्दू दर्शनमा वृषभलाई धर्मको प्रतीकका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ। सत्य, तप, दया र शौचलाई धर्मका चार आधारका रूपमा बुझ्ने परम्परा पाइन्छ। यसले गोरु तथा वृषभलाई कृषि जीवनसँगै धार्मिक प्रतीकका रूपमा पनि महत्त्वपूर्ण स्थान दिएको छ।
गोरु तिहारका दिन प्रचलित मुख्य परम्पराहरू:
कतिपय स्थानमा गोरु सजाएर पूजा गर्ने र सांस्कृतिक कार्यक्रमसमेत आयोजना गर्ने गरिन्छ।
नेपालको कृषि प्रणालीमा पछिल्ला वर्षहरूमा यान्त्रिकीकरण बढ्दै गएको छ। ट्र्याक्टर, पावर टिलर र अन्य कृषि उपकरणको प्रयोगले गोरुको परम्परागत उपयोग कतिपय क्षेत्रमा घटाएको छ। तर ग्रामीण तथा पहाडी क्षेत्रमा अझै पनि गोरुको उपयोगिता कायम छ। विशेषगरी साना तथा भिरालो खेतबारीमा गोरुबाट जोत्ने काम अझै गरिन्छ। यस परिवर्तनले गोरुको आर्थिक उपयोग मात्र होइन, कृषि संस्कृतिमा रहेको ऐतिहासिक योगदानलाई पनि सम्झन आवश्यक बनाएको छ। गोरु तिहारले मानिसलाई आधुनिकता अपनाउँदा पनि परम्परागत श्रम, पशुपालन र जीवप्रतिको जिम्मेवारी बिर्सनु हुँदैन भन्ने सन्देश दिन्छ।
Be the first to comment!
.gif)
प्रतिक्रिया दिनुहोस