नेपालसेज/काठमाडौं
नवरात्रिको पहिलो दिन हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले देवी शैलपुत्रीको पूजा आराधना गर्छन्। नवदुर्गाका नौ स्वरूपमध्ये पहिलो स्वरूपका रूपमा शैलपुत्रीलाई मानिन्छ। ‘शैल’ को अर्थ पर्वत र ‘पुत्री’ को अर्थ छोरी भएकाले उहाँलाई ‘पर्वतकी छोरी’का रूपमा व्याख्या गरिन्छ। धार्मिक परम्परामा शैलपुत्रीलाई देवी पार्वतीको स्वरूप मानिएको छ। नवरात्रिको पहिलो दिनबाट सुरु हुने नवदुर्गाको आराधनामा शैलपुत्रीको पूजा विशेष महत्वका साथ गरिन्छ। शैलपुत्रीको स्वरूपलाई हिमाल र प्रकृतिसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। उहाँलाई वृषभमा आरूढ, एक हातमा त्रिशूल र अर्को हातमा कमल धारण गरेको स्वरूपमा चित्रण गरिन्छ। वृषभलाई स्थिरता र शक्ति तथा त्रिशूललाई शक्ति र संरक्षणको प्रतीकका रूपमा बुझ्ने धार्मिक परम्परा छ। कमलले शुद्धता र आध्यात्मिक चेतनाको संकेत गर्छ।

सम्पादकीय सारांश

Verified

शैलपुत्री नवदुर्गाको पहिलो स्वरूप हुन्।

‘शैल’ को अर्थ पर्वत र ‘पुत्री’ को अर्थ छोरी हो।

शैलपुत्रीलाई देवी पार्वतीको स्वरूप मानिन्छ।

उहाँको वाहन वृषभ र हातमा त्रिशूल तथा कमल देखाइन्छ।

शैलपुत्रीको पूजा शक्ति, स्थिरता र शुभ सुरुवातसँग जोडिन्छ।

धार्मिक कथाअनुसार शैलपुत्री पूर्वजन्ममा दक्ष प्रजापतिकी छोरी सती थिइन्। पिता दक्षले आयोजना गरेको यज्ञमा भगवान् शिवको अपमान भएपछि सतीले आफ्नो देह त्याग गरेको कथा पुराणहरूमा पाइन्छ। त्यसपछि देवीले हिमालयकी पुत्रीका रूपमा पुनर्जन्म लिएर पार्वतीका रूपमा भगवान् शिवसँग पुनर्मिलन गरेको धार्मिक आख्यान छ। यसैले शैलपुत्रीको स्वरूपलाई केवल नवरात्रिको पहिलो दिनको देवीका रूपमा मात्र नभई पुनर्जन्म, दृढता र नयाँ सुरुवातको प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। जीवनमा कठिन परिस्थिति आए पनि आफ्नो उद्देश्यप्रति अडिग रहनुपर्ने सन्देश यस कथासँग जोडिन्छ।

नवरात्रिको पहिलो दिनबाट सुरु हुने देवी आराधनाले क्रमशः शक्ति, साधना, साहस, ऊर्जा, मातृत्व, संघर्ष, अन्धकारमाथिको विजय र आध्यात्मिक उपलब्धितर्फको यात्रा प्रस्तुत गर्छ। त्यस यात्राको पहिलो चरण शैलपुत्रीबाट सुरु हुने भएकाले उहाँलाई नवदुर्गाको प्रवेशद्वारका रूपमा समेत सांकेतिक रूपमा बुझ्न सकिन्छ। नेपालमा दशैं तथा नवरात्रि धार्मिक मात्र नभई सांस्कृतिक र सामाजिक महत्व बोकेको पर्व हो। घटस्थापनाबाट सुरु हुने पर्वमा घरघरमा जमरा राख्ने, देवीको पूजा गर्ने तथा विभिन्न शक्तिपीठ र देवी मन्दिरमा दर्शन गर्ने परम्परा छ। शैलपुत्रीको आराधनासँगै सुरु हुने यो नौ दिनको यात्रा अन्ततः विजयादशमीमा पुग्छ, जहाँ टीका, जमरा र आशीर्वादमार्फत परिवार तथा आफन्तबीचको सम्बन्धलाई थप जोड दिइन्छ।

शैलपुत्रीको प्रतीकात्मक अर्थ

शैलपुत्री — स्थिरता
पर्वतजस्तै दृढ रहनुपर्ने सन्देश।

वृषभ — शक्ति
धैर्य र सहनशीलताको प्रतीक।

त्रिशूल — संरक्षण
असत्य र नकारात्मकताविरुद्ध शक्तिको संकेत।

कमल — शुद्धता
आन्तरिक शान्ति र आध्यात्मिक चेतनाको प्रतीक।

आजको सन्देश: “हरेक ठूलो यात्राको सुरुवात एउटा दृढ पाइला बाट हुन्छ।”

नवदुर्गाको पहिलो स्वरूप शैलपुत्रीको कथा पनि यही भावसँग जोडिन्छ—सुरुवात सानो भए पनि संकल्प बलियो हुनुपर्छ।

— नेपालसेज | प्रकाशित: २५ असोज २०८३ / October 11, 2026