नेपालसेज
नेपालमा बिहान ६ बजे हुँदा भारतमा ५ बजेर ४५ मिनेट र विश्वका अन्य देशमा फरक–फरक समय हुन सक्छ। एउटै पृथ्वीमा रहेका देशहरूको घडी किन फरक हुन्छन्? नेपालले किन पूरा घण्टा वा आधा घण्टाको सट्टा ४५ मिनेटको समय अन्तर अपनाएको छ? यसको उत्तर पृथ्वीको घुमाइ, देशान्तरको गणित र अन्तर्राष्ट्रिय समय प्रणालीको इतिहासमा लुकेको छ। नेपालको मानक समय UTC+५:४५ हो, जसको अर्थ नेपालमा घडीले देखाउने समय विश्वव्यापी समन्वित समयभन्दा पाँच घण्टा ४५ मिनेट अगाडि हुन्छ। नेपालको यो विशेष समय व्यवस्था बुझ्न सन् १८८४ मा भएको अन्तर्राष्ट्रिय मेरिडियन सम्मेलनदेखि देशको आफ्नै मानक समय निर्धारणसम्मको इतिहास बुझ्न आवश्यक छ।

समय फरक हुने मुख्य कारण के हो?
पृथ्वी आफ्नो अक्षमा पश्चिमबाट पूर्वतर्फ घुम्छ। पृथ्वीले एक घुमाइ पूरा गर्न लगभग २४ घण्टा लगाउने भएकाले यसको सतहका विभिन्न स्थानमा सूर्य देखिने समय फरक हुन्छ। पृथ्वीको जुन भाग सूर्यतर्फ फर्किएको हुन्छ, त्यहाँ दिन हुन्छ भने विपरीत भागमा रात हुन्छ। पृथ्वी घुमिरहँदा विभिन्न स्थानमा बिहान, दिउँसो, साँझ र रात क्रमशः आउँछन्।
उदाहरणका लागि, नेपालमा बिहान हुँदा अमेरिकाका केही स्थानमा अघिल्लो दिनको साँझ वा रात हुन सक्छ। जापानमा नेपालभन्दा अगाडि समय हुन्छ भने युरोप र अमेरिकाका विभिन्न स्थानमा नेपालभन्दा पछाडिको समय हुन सक्छ। तर कुनै स्थानको घडीको समय केवल सूर्यको अवस्थाले मात्र निर्धारण गर्दैन। देशहरूले आफ्नो भौगोलिक अवस्था, प्रशासनिक आवश्यकता र अन्तर्राष्ट्रिय समन्वयका आधारमा मानक समय क्षेत्र पनि निर्धारण गर्छन्।

सम्पादकीय सारांश

Verified

नेपालले UTC+५:४५ मानक समय प्रयोग गर्छ, जुन Coordinated Universal Time (UTC) भन्दा ५ घण्टा ४५ मिनेट अगाडि हो।

नेपालको मानक समय निर्धारणमा ८६°१५′ पूर्वी देशान्तरलाई आधार मानिएको छ, जुन दोलखा क्षेत्रको गौरीशंकरसँग सम्बन्धित छ।

भारतको समय UTC+५:३० भएकाले नेपाल भारतभन्दा १५ मिनेट अगाडि छ।

सन् १८८४ अक्टोबर १३ मा वासिङ्टन डीसीमा सुरु भएको अन्तर्राष्ट्रिय मेरिडियन सम्मेलनले ग्रिनिचलाई शून्य देशान्तरको साझा सन्दर्भ बनाउने निर्णय गर्‍यो।

पृथ्वी २४ घण्टामा लगभग ३६० डिग्री घुम्ने भएकाले १५ डिग्री देशान्तरको अन्तर औसतमा एक घण्टाको स्थानीय समयान्तरसँग सम्बन्धित हुन्छ।

पृथ्वीको अक्ष, अक्षांश र देशान्तर भनेको के हो?
पृथ्वीको अक्ष भनेको उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी ध्रुवलाई जोड्ने काल्पनिक रेखा हो, जसको वरिपरि पृथ्वी घुम्छ। पृथ्वीको यही घुमाइ दिन र रातको मुख्य कारण हो। अक्षांशले भूमध्यरेखाबाट कुनै स्थान उत्तर वा दक्षिणतर्फ कति डिग्रीमा छ भन्ने देखाउँछ। भूमध्यरेखा ०° अक्षांशमा पर्छ भने उत्तरी र दक्षिणी ध्रुव क्रमशः ९०° उत्तर र ९०° दक्षिणमा छन्। अक्षांशले कुनै स्थान पृथ्वीको उत्तर–दक्षिण दिशामा कहाँ छ भन्ने पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ।
देशान्तरले भने कुनै स्थान शून्य देशान्तरबाट पूर्व वा पश्चिमतर्फ कति डिग्रीमा छ भन्ने देखाउँछ। शून्य देशान्तरलाई ०° मानेर पूर्वतर्फ १८०° र पश्चिमतर्फ १८०° सम्म गणना गरिन्छ। अक्षांश र देशान्तरलाई एकसाथ प्रयोग गर्दा पृथ्वीको सतहमा कुनै स्थानको भौगोलिक निर्देशाङ्क निर्धारण गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, काठमाडौं करिब २७.७° उत्तर अक्षांश र ८५.३° पूर्व देशान्तरमा अवस्थित छ। GPS, डिजिटल नक्सा, हवाई मार्ग, समुद्री नेभिगेसन र वैज्ञानिक अनुसन्धानमा यस्ता निर्देशाङ्क प्रयोग गरिन्छन्।

ग्रिनिच मेरिडियन के हो र किन महत्त्वपूर्ण छ?
ग्रिनिच मेरिडियन बेलायतको लन्डनस्थित Greenwich Royal Observatory बाट जाने ऐतिहासिक देशान्तर रेखा हो, जसलाई सन् १८८४ मा विश्वको शून्य देशान्तरको साझा सन्दर्भका रूपमा अपनाउने निर्णय गरियो। त्यसपछि देशान्तरलाई यस रेखाबाट पूर्व वा पश्चिमतर्फ मापन गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय आधार स्थापित भयो।
सन् १८८४ अक्टोबर १३ मा अमेरिकाको वासिङ्टन डीसीमा अन्तर्राष्ट्रिय मेरिडियन सम्मेलनको महत्त्वपूर्ण मतदान भयो। सम्मेलनमा २५ देशका ४१ प्रतिनिधि सहभागी थिए। त्यस समय विभिन्न देशले आ–आफ्नै देशान्तर सन्दर्भ प्रयोग गर्दा समुद्री नक्सा, अन्तर्राष्ट्रिय यात्रा र वैज्ञानिक मापनमा कठिनाइ हुन्थ्यो। त्यसैले साझा शून्य देशान्तर आवश्यक भएको थियो। सम्मेलनका अन्तिम प्रस्तावहरू अक्टोबर २२ मा पूरा भएका थिए। ग्रिनिच छनोट हुनुको एउटा प्रमुख कारण त्यहाँको खगोलीय अवलोकन र त्यसमा आधारित समुद्री नक्सा पहिले नै व्यापक रूपमा प्रयोग हुनु थियो। यो निर्णयले आधुनिक विश्व समय प्रणाली विकास गर्न महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गर्‍यो। यद्यपि, सम्मेलनले आज प्रयोग हुने सबै समय क्षेत्र तत्काल लागू गरेको थिएन; ती विभिन्न देशले क्रमशः अपनाउँदै गएका हुन्।

देशान्तरबाट समय कसरी गणना गरिन्छ?
पृथ्वीले लगभग २४ घण्टामा ३६०° घुम्ने भएकाले ३६०° लाई २४ ले भाग गर्दा एक घण्टामा १५° हुन्छ। त्यसैले देशान्तरको १५° अन्तर औसतमा एक घण्टाको स्थानीय सूर्य समयान्तरसँग सम्बन्धित हुन्छ। त्यस्तै, एक डिग्री देशान्तरको अन्तर करिब चार मिनेटको समयान्तरसँग सम्बन्धित हुन्छ।
उदाहरणका लागि, शून्य देशान्तरभन्दा १५° पूर्वमा रहेको स्थानमा स्थानीय सूर्य समय ग्रिनिचभन्दा करिब एक घण्टा अगाडि हुन्छ। ३०° पूर्वमा रहेको स्थानमा यो अन्तर करिब दुई घण्टा हुन्छ। पश्चिमतर्फका स्थानमा भने स्थानीय सूर्य समय सामान्यतया पछाडि हुन्छ। तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता छ: देशान्तरले स्थानीय सूर्य समयको अन्तर बुझाउँछ, जबकि देशको आधिकारिक घडीको समय सरकारले अपनाएको मानक समय क्षेत्रअनुसार चल्छ। त्यसैले कुनै देशको सबै स्थानमा सूर्यको अवस्था ठ्याक्कै एउटै हुँदैन, तर नागरिकको सुविधा र प्रशासनिक एकरूपताका लागि एउटै मानक समय प्रयोग गर्न सकिन्छ।

नेपालले UTC+५:४५ किन अपनायो?
नेपालको मानक समय ८६°१५′ पूर्वी देशान्तरलाई आधार मानेर निर्धारण गरिएको हो। यो देशान्तर नेपालको दोलखा क्षेत्रस्थित गौरीशंकरसँग सम्बन्धित छ। ८६°१५′ भनेको ८६.२५° हो। यसलाई पृथ्वीको १५° बराबर एक घण्टा हुने गणितसँग जोड्दा: ८६.२५° ÷ १५° = ५.७५ घण्टा
५.७५ घण्टालाई घण्टा र मिनेटमा रूपान्तरण गर्दा पाँच घण्टा ४५ मिनेट हुन्छ। यही गणित नेपालको UTC+५:४५ मानक समयसँग मेल खान्छ। यसको अर्थ नेपालले विश्वव्यापी समय सन्दर्भभन्दा पाँच घण्टा ४५ मिनेट अगाडिको समय प्रयोग गर्छ। यो ४५ मिनेटको अन्तर कुनै अनियमित निर्णय मात्र होइन; नेपालको मानक देशान्तर र समय गणनासँग सम्बन्धित छ। देशको पूर्वदेखि पश्चिमसम्मको भौगोलिक फैलावटका कारण स्थानीय सूर्य समय फरक भए पनि राष्ट्रिय कामकाजका लागि एउटै आधिकारिक समय प्रयोग गरिन्छ।

नेपालमा अहिलेको समय व्यवस्था कहिलेदेखि लागू भयो?
नेपालको समय इतिहासमा पहिले स्थानीय सूर्य समय र भारतसँग मिल्दोजुल्दो समयको प्रयोग भएको थियो। ऐतिहासिक समय अभिलेखअनुसार सन् १९२० देखि नेपालमा भारतीय मानक समय UTC+५:३० प्रयोग गरिएको थियो। पछि नेपालले आफ्नै मानक समय अपनाउने निर्णय गर्‍यो र सन् १९८६ जनवरी १ मा घडी १५ मिनेट अगाडि सारेर UTC+५:४५ लागू गरिएको समय अभिलेखमा उल्लेख छ। यस परिवर्तनपछि नेपालले आफ्नै आधिकारिक समय क्षेत्र प्रयोग गर्न थाल्यो। नेपालमा अहिले पनि वर्षभरि UTC+५:४५ लागू हुन्छ। गर्मीयाममा घडी एक घण्टा अगाडि सार्ने Daylight Saving Time प्रणाली नेपालले प्रयोग गर्दैन।

भारतभन्दा नेपाल १५ मिनेट अगाडि किन छ?
भारतले UTC+५:३० मानक समय प्रयोग गर्छ भने नेपालले UTC+५:४५ प्रयोग गर्छ। दुवै देशको समयको अन्तर १५ मिनेट हो। त्यसैले भारतमा दिउँसो १२ बजे हुँदा नेपालमा दिउँसो १२ बजेर १५ मिनेट हुन्छ। यो अन्तर नेपालको मानक देशान्तर र समय निर्धारणसँग सम्बन्धित छ। नेपाल र भारतबीचको समय फरक सानो भए पनि अन्तर्राष्ट्रिय बैठक, उडान, अनलाइन कार्यक्रम, समाचार प्रसारण र डिजिटल प्रणालीमा यसको सही हिसाब राख्न आवश्यक हुन्छ।

नेपाल र विश्वका विभिन्न देशमा समय कसरी फरक हुन्छ?
विश्वका देशहरूले UTC लाई आधार मानेर आफ्नो स्थानीय समय निर्धारण गर्छन्। उदाहरणका लागि, UTC मा दिउँसो १२ बजे भएको अवस्थामा नेपालमा साँझ ५:४५ हुन्छ। भारतमा साँझ ५:३० र जापानमा राति ९ बजे हुन्छ। बेलायतमा जाडोयाममा GMT लागू हुँदा दिउँसो १२ बजे हुन्छ, तर गर्मीयाममा British Summer Time लागू हुँदा दिउँसो १ बजे हुन्छ।
अमेरिकामा पनि एउटै समय हुँदैन। न्युयोर्क, शिकागो, डेनभर र लस एन्जलसजस्ता सहर फरक समय क्षेत्रमा पर्छन्। साथै, केही स्थानमा मौसमअनुसार घडी परिवर्तन हुने भएकाले UTC सँगको समय अन्तर वर्षभरि एउटै नहुन सक्छ। यी उदाहरणले विश्वका देशहरूमा समय फरक हुनुको कारण केवल देशान्तर मात्र नभई मानक समय क्षेत्र र कतिपय देशमा मौसमी घडी परिवर्तन पनि भएको देखाउँछन्।

विश्वव्यापी समय प्रणाली कहाँ–कहाँ प्रयोग हुन्छ?
आज समय क्षेत्रको सही जानकारी दैनिक जीवनका अनेक क्षेत्रमा आवश्यक छ। अन्तर्राष्ट्रिय हवाई उडानमा प्रस्थान र आगमनको समय समन्वय गर्न, अनलाइन बैठक र सम्मेलनको तालिका मिलाउन, प्रत्यक्ष खेलकुद प्रसारण गर्न, वित्तीय कारोबार र डिजिटल सेवाहरू सञ्चालन गर्न समय क्षेत्र महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
GPS तथा अन्य उपग्रह प्रणालीले स्थान र समयसम्बन्धी अत्यन्त सटीक गणना प्रयोग गर्छन्। वैज्ञानिक अनुसन्धान, मौसम पूर्वानुमान, अन्तरिक्ष अभियान र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमा पनि साझा समय सन्दर्भ आवश्यक हुन्छ। नेपालमा प्रयोग हुने UTC+५:४५ ले नेपाली समयलाई विश्वव्यापी समय प्रणालीसँग जोड्छ।

ग्रिनिचको ऐतिहासिक रेखा र आधुनिक GPS एउटै हुन्?
ग्रिनिचस्थित ऐतिहासिक शून्य देशान्तर रेखा आज पनि विश्व इतिहास र पर्यटनको महत्त्वपूर्ण प्रतीक हो। तर आधुनिक भू–मापन र उपग्रह प्रविधिले पृथ्वीको केन्द्रमा आधारित अझ सटीक सन्दर्भ प्रणाली प्रयोग गर्छन्। त्यसैले GPS ले ऐतिहासिक ग्रिनिच रेखामा उभिँदा ठ्याक्कै ०° देशान्तर देखाउनैपर्छ भन्ने छैन। आधुनिक सन्दर्भ मेरिडियन ऐतिहासिक ग्रिनिच रेखाभन्दा करिब १०२ मिटर पूर्वतर्फ पर्छ।
यसले विज्ञान र प्रविधि निरन्तर विकसित भइरहने कुरा देखाउँछ। सन् १८८४ को निर्णयले साझा देशान्तर सन्दर्भ स्थापित गर्न सहयोग गर्‍यो, तर आजको GPS, UTC र समय क्षेत्र प्रणाली धेरै चरणको वैज्ञानिक र अन्तर्राष्ट्रिय विकासको परिणाम हुन्।

निष्कर्ष
एउटै पृथ्वीमा फरक–फरक समय हुनुको मुख्य आधार पृथ्वीको घुमाइ, देशान्तरको गणित र देशहरूले अपनाएका मानक समय क्षेत्र हुन्। सन् १८८४ को अन्तर्राष्ट्रिय मेरिडियन सम्मेलनले ग्रिनिचलाई साझा शून्य देशान्तरको सन्दर्भ बनाउने ऐतिहासिक आधार तयार गर्‍यो। नेपालले भने ८६°१५′ पूर्वी देशान्तरलाई आधार मानेर UTC+५:४५ मानक समय प्रयोग गर्छ। नेपालको घडीमा देखिने ४५ मिनेटको विशेष अन्तरले पृथ्वीको भूगोल, समय गणना र राष्ट्रिय मानक समयबीचको सम्बन्ध स्पष्ट पार्छ। आज अन्तर्राष्ट्रिय उडानदेखि मोबाइल फोनको घडीसम्म, विश्वका विभिन्न स्थानलाई एउटै समय सन्दर्भमा जोड्ने प्रणाली आधुनिक जीवनको अपरिहार्य हिस्सा बनेको छ।